"Liria ėshtė gjendja nė tė cilėn individi nė mes tė shumė mundėsive tė veprimit tė mund tė zgjedhė dhe vendos pa detyrim. Pra si gjendje e pėrgjithshme e autonome e veprimit tė njė subjekti."
Nga fundi i shekullit tė parė para erės sonė, territori i Kosovės ku jetonin paraardhėsit tanė -Dardanet, pas robėrimit romak humbi pėr herė tė parė lirinė e saj. Robėrimi romak e pastaj bizantin, serb, osman e pėrsėri serb zgjatėn deri ne vitin 1941. Mė pas njohim tė ashtuquajturėn "tre ditė Shqipni" qė nėnkupton lirinė nga robėrimi serb deri nė vitin 1944. Qė nga ajo kohė, Kosova u fut prapė nėn sundimin serb dhe pėrjetonte sundimin mė tė egėr qė ushtrohej mbi popullin e saj.
Njė mollė e rėnė nga dega e saj, proces ky qė ka ndodhur prej se ekziston kjo pemė, bėri qė Njutoni tė kuptoi shumė gjėra, e nga mė tė rėndėsishmet ishte tė kuptuarit e forcės sė gravitetit, e pėr tė vazhduar mė vonė me studime shtesė edhe pėr shtrirjen e kėsaj force dhe ndikimin qė ajo ushtron nė gjithėsi. Dhe duhet tė ekziston diēka shumė e thjeshtė qė nė dukje s'tė jep pamjen qė duhet tė ketė njė shkas brenda pėr tė kuptuar diēka shumė tė madhe, e nė kėtė rast pėr tė kuptuar dimensionin e lirisė, do tė ekzistoj njė proces qė ėshtė parė shumė mė herėt e ėshtė injoruar ndoshta, por sėrish, njė proces i tillė mund tė jep orientimin pėr tė arritur nė deshifrimin e shifrės "Dimensioni i Lirisė". Derisa Njutoni po qėndronte nėn hije, ai nuk po rrinte kot sė koti pėr tė parė si ndonjė pėrtac mollėt qė po binin, e pėr tė pandehur se cila nga to do ti binte mė afėr, por ai nė njė moment shumė tė thjeshtė-kohė pushimi, ai po punonte, pasi qė ėshtė thėnė " Pushimi ėshtė salca e mirė e punės", pikėrisht nė kėtė moment ai bėri njė pyetje dhe ajo ishte, pse molla po binte nė tokė dhe nuk po ngelej nė hapėsirė, apo nuk po shkonte mė lartė sė vendi ku ishte? Kjo pyetje shumė e thjesht bėri qė tė marr kuptimin e vet diēka qė veē ekzistonte nė parandjenjė, por nuk e kishte dimensionin e pėrshtatshėm. Pra me kėtė studim tė tij dhe angazhim bėri qė tė kuptoj dimensionet e gravitetit, veprim ky qė duhet marr si bazė pėr tė kuptuar edhe ne dimensionet qė ka liria dhe tė mos ndodh ndonjė keqkuptim, e aq mė pak na lejohet ndonjė keqpėrdorim i saj-lirisė.
Me luftėn e UQK-se me pėrkrahjen e kėsaj lufte nga aleatet, u arrit qe pėrfundimisht Kosova me 1999 te ēlirohej nga sundimi serb. Qe nga ky vit, ne shijojmė lirinė.
Por, ēdo tė thotė fjala liri? Nocioni i lirisė ėshtė shume kompleks dhe i ndėrlidhur me shumė faktor qė atė e bėjnė herė tė jetė liri nė kuptimin e plotė tė fjalės, e herė tė jetė synonim i saj, por shumė herė edhe vetėm farsė.
Nocioni i lirisė sipas Kantit ėshtė "Gjendje nė tė cilėn individi nė mes tė shumė alternativave, pa qenė i detyruar ka mundėsi tė zgjedhė njėrėn prej tyre". Ky nocion pėrmban dy kuptime, njėra nė kuptimin negativ, qė nėnkupton se njeriu mund tė shfrytėzoj lirinė pa qenė nė ndonjė mėnyrė i censuruar dhe ajo nė kuptimin pozitiv, qė nėnkupton qė kjo liri nė realitet edhe tė shfrytėzohet. P.sh pėr tė shprehur mendimin e lirė pėrveē mungesės sė censurės (kuptimi negativ) tė plotėsohet edhe kushti i posedimit tė lirė tė medieve qė ky mendim tė bėhet i njohur pėr tė tjerėt, nė mėnyrė qė tė vijė deri te shfrytėzimi i vėrtetė i lirisė.
Ajo qė ėshtė me rėndėsi ėshtė edhe liria nė aspektin kolektiv, e cila ėshtė njė gjendje ku nuk ekziston robėrimi nga tė huajt. Kėshtu qė, pėr t'i pasur sa mė tė balancuara pikat e referimit-vendmbėshtetjet, do tė sjellim shembuj tė mirė tė dhėnies sė kuptimit dhe dimensioneve meritore Lirisė dhe situatė e ngjarje tė kundėrta me tė parat, pra vende ku qė nė hapat e parė tė saj Liria nuk mundi t'i mbante dimensionet e saj dhe mori njė drejtim pėr tė pėrfunduar si mos mė keq.
Njė shtet qė u krijua nė shekullin VI, e qė mė vonė do tė pėsonte ndryshime, nga njė dinasti tek tjetrėn, pėr tė pėrfunduar nė perandorinė qė mė sė gjati udhėhoqi botėn, nė perandorinė osmane, ky ishte pra shteti i Muhamedit-profetit tė Islamit. Fillimisht u formua nė qytetin e Jethribit, i cili do tė emėrohej si qyteti i Muhamedit, mė vonė kjo forcė e re qė tentonte t'i jepte dimensionet e merituara Lirisė, synon tė zgjerohet kah qyteti i lindjes sė themeluesit tė kėsaj force, tė kėtij shteti qė po krijohej, kėshtu qė, shteti i ri i Jethribit po lėvizte kah qyteti Mekk-es.
Por, ėshtė ngacmues fakti qė, kjo celulė e vogėl e njė shteti tė madh tė mė vonshėm, nė fillet e krijimit tė saj nuk posedonte forcėn evidente qė do t'i jepte mundėsinė pėr tė bėrė ndryshime rrėnjėsore nė historinė njerėzore, por themeluesi i saj, vizionar i madh, e para gjė qė bėri pas krijimit tė kėsaj force tė cilėn tentonte ta shndėrroj nė shtet tė fuqishėm, ishte pra hartimi i kushtetutės, dhe kėtė e bėri para se tė fillonte mbledhjen e tatimeve pėr arkėn, para se tė regjistronte ushtarėt qė do ta mbronin kėtė shtet, pasi qė me kėtė hap synoi t'i jepte botės njė model tė qartė pėr dimensionin dhe rėndėsinė qė duhet tė ketė liria.
Nė kushtetutėn e kėtij shteti, mbase mund tė jetė edhe kushtetuta e parė nė historinė njerėzore, e hartuar para se tė krijohej shteti dhe pėr kėtė qėllim, pra si ligj shtetformues, mė kėtė kushtetutė u larguan sė ekzistuari dallimet qė ekzistonin deri atėherė si: dallimi ndėrmjet fiseve, ndėrmjet ngjyrave-racave dhe gjinive, dhe me kėtė u bė njė hap i madh nė shtrirjen e termit Liri nė dimensionet e veta.
Kur ndodhemi para njė shembulli tė tillė, qė duhet tė kemi parasysh kohėn nė tė cilėn u bė ky hap i madh, pra ishte shekulli VI i erės sė re, pėr ta krijuar imazhin sa mė tė saktė pėr kuptimin qė iu dha Lirisė nė kohė dhe vende tė ndryshme, duhet tė kemi para vetės edhe ndonjė shembull tė atillė, pra tė madh pėr nga pėrmasat sa edhe i pari, por me ndryshime rrėnjėsore nė tė kuptuarit e lirisė.
Dhe gjithēka merr kuptimin dhe domethėnien e vet qė nė momentin e par, pra edhe liria merr dimensione nė momentet e para tė krijimit tė shteteve, apo tė rėnies nėn sundim.
Me kėtė i dha kuptim lirisė qė nė momentin e parė tė pushtimit dhe banorėt e kėtij qyteti e ndjenė Lirinė mė shumė sesa para kėtij momenti tė pushtimit, pasi qė, qė prej atij momenti do tė zotėronte ligji i Jethribit, ku dallimet nė mes tė njerėzve nuk ekzistonin.
Pas gjithė kėsaj rruge me ther pas there, pengesė pas pengese erdhi momenti pėr tė marr nė dorėn tonė frytin e asaj qė kemi mbjell, tė kujdesshim qė mos ta dėmtojmė dhe ta ruajmė.
Por ēka pas pavarėsisė?
Para Kosovės eksitojnė njė mori ēėshtjesh qė kėrkojnė zgjidhje, e qė kanė mbet nėn hijen e statusit. Disa prej tyre shumė urgjente. Pa u futur nė aspektin e ngritjes ekonomike qė ėshtė i varur nga shumė faktor, hapjen e vendeve tė reja tė punės, sigurimin e energjisė elektrike, me njė infrastrukturė tė dobėt, me ekonomi tė ultė, gati pa agrikulturė, me njė sistem jashtė normave tė shėndetėsisė, me njė sistem tė arsimit qė ēalon nė ēdo sferė, me pensione tė ulėta, kategori sociale me pėrkujdesje tė pakėt, e sidomos kategoria e veteranėve, invalidėve dhe familjet e dėshmorėve dhe luftimin e korrupsionit janė vetėm disa sfera urgjente qė e presin Kosovėn pas statusit.
Duhet pasur parasysh se me zgjidhjen e statusit nuk do te zgjidhen problemet e shumta qė ka Kosova. Kjo kėrkon njė pėrkushtim tė madh tė qeverisė dhe institucioneve tjera pėr tė bėrė reforma nė tė gjitha sferat e jetės nė Kosovė. Duke ber reforma, duke u pėrkujdesur pėr mirėqenien sociale tė qytetarėve qė vjen me rritjen ekonomike, krijohen kushtet qe disa nga dimensionet e lirisė tė pėrmbushėn.
Kosova pas pavarėsisė, duhet tė orientohet drejt integrimit euro-atlantik. Nė bazė tė politikės destabilizuese serbe para dhe pasmillovishiqiane, me shpalljen e pavarėsisė nuk do tė hiqet rreziku qė i kanoset Kosovės nga Serbia. Pėr kėtė arsye Kosova duhet me angazhime jashtėzakonisht tė mėdha tė siguroj anėtarėsimin nė NATO dhe nė kėtė formė, duke kėrkuar edhe praninė e saj nė Kosovė qė tė mund tė arrihet njė lloj sigurie.
Gjithashtu edhe anėtarėsimi ne UE duhet tė jetė njėra nder pikat kryesore tė angazhimit tė Kosovės. Meqenėse anėtarėsimi nė UE do tė jetė njė proces pak me i gjate dhe qė kėrkon pėrmbushjen e disa kritereve qė pėr ne jo gjithherė do tė jenė tė lehta, Qeverisė i mbetet qė angazhimi nė kėtė drejtim tė jetė nė maksimum.
Zaim BAFTIU
20.02.2008.islamgjakova.net
