Niveli i dytë i leximit nuk kërkon më pak angazhim. Teksti kuranor, para së gjithash, është shpallja e një mesazhi, që sidomos karakterizohet me përmbajtje morale. Fletë pas flete ndërtohet etika muslimane, themelet e saja, vlerat e saja dhe hierarkitë e saja. Për këtë arsye, një lexim linear, që nuk respekton kronologjinë, as bën dallim midis shpalljeve të ndryshme, rrezikon të dezorientoj lexuesin. Pra, kur kërkohet të definohen kufijtë e mesazhit moral islamik, është e nevojshme t'i afrohemi tekstit nga një tjetër perspektivë: derisa historitë e profetëve përpunohen element pas elementi, duke filluar nga tregime që përsëriten por gjithnjë të ndryshme, studimi i kategorive etike së pari ka nevojë për një pikëpamje globale të mesazhit, vetëm pastaj vjen nxjerrja, në bazë të fushave të ndryshme ku veprojnë njerëzit, e principeve dhe vlerave që përbëjnë të ashtuquajturin moral. Mënyrat e këtij nivelit të dytë të leximit janë pikërisht të kundërtat e të parit, por i plotësojnë të parat dhe u lejojnë ulemave kalimin nga një tregim i një historie profetike në kodifikimin e mësimit të tij shpirtërorë dhe etik.

Ngel akoma një nivel i tretë leximi, që ka nevojë për një zhytje shpirtërore dhe intelektuale shumë të thellë në tekstin dhe në mesazhin e shpallur. Këtu bëhet fjalë për nxjerrjen (istinbât) e rregullave islame që kanë të bëjnë me çështjet e besimit (arkân el-imân), praktikën fetare dhe bazat e Islamit (arkân el-islâm). Në një kuptim më të gjerë, bëhet fjalë për të determinuar kategoritë dhe hierarkitë e ligjeve dhe të rregullave (el-ahkâm) që çdo muslimani do t'i lejojnë të ketë një pikë referimi sa i përket obligimeve, ndalesave, rregullave esenciale (el-usul) apo dytësore (el-furu') në fushën e adhurimit (el-'ibadât) apo atë të çështjeve sociale (el-mu'âmalât), etj. Nuk mjafton vetëm leximi i Kuranit: nuk është i domosdoshëm veç studimi i shkencave të Kuranit ('ulum el-Kur'ân), por bëhet e nevojshme edhe njohja e thellë e traditës profetike ('ulum el-hadîth) sepse vet Pejgamberi (s.a.w.s) e ka pasur si pikë të parë referimi kur ka dashur të zbatojë mesazhin islamik. Për shembull është e pamundshme, nëse lexohet veç Kurani, të dimë si duhet lutur: duhet t'u kthehemi haditheve autentike për të determinuar rregullat e gjesteve të namazit, shtyllë primare e islamit. Është e qartë se ky niveli i tretë i leximit kërkon kompetenca dhe njohje të veçanta që nuk mund të fitohen veçse me një studim të thellë të teksteve, ambientit dhe, me siguri, njohjen e thellë të traditës klasike shekullore të shkencave islame. Në këtë sektor nuk është vetëm e rrezikshme, por krejtësisht e gabuar të lejohet komentimi i rregullave islame dhe praktikës duke u nisur nga një lexim i thjeshtësuar i Kuranit. Disa musliman, përmes një pikëpamje literaliste e dogmatike, komentojnë në mënyrë të gabuar dhe të papranueshme ajete të shumta, edhe pse nuk kanë mjetet dhe shpesh edhe inteligjencën t'i konfrontojnë me mesazhin global, me ngjarjet kronologjike apo rrethanat e shpalljes (asbâb en-nuzul). Disa orientalistë, sociologë dhe komentues të Kuranit ndjekin shembullin e tyre, ndonjëherë insistojnë në nxjerrjen e disa pasazheve nga Kurani që analizojnë duke mos pasur kujdes për instrumentet metodologjike që përdorin ulematë.

Përveç këtyre niveleve të ndryshme të leximit, duhet të kemi parasysh edhe interpretimet e ndryshme që sjell tradita e madhe klasike e islamit. Sigurisht të gjithë muslimanët besojnë se Kurani është shpallja e fundit e Zotit, por qysh në fillim ishte e qartë, edhe shokët e Pejgamberit (s.a.w.s.) e vërejtën të parët që interpretimet e ajeteve ishin të shumta, dhe pra, duke respektuar rregullat semantike ekzistonte një larmi interpretimesh që pranoheshin nga muslimanët. Ndërsa disa, gabimisht kanë pohuar që pasi që muslimanët besojnë se Kurani është fjala e Zotit, është e pamundshme për ta çdo lloj interpretimi apo reforme. Ky besim i tyre e bën të pamundshme këndvështrimin historiko-kritik të tekstit të shpallur. Zhvillimi i shkencave kuranore, instrumentet që përdorin ulematë, si edhe historia e hermeneutikës dhe komentuesve të Kuranit (tafâsîr), provojnë se ky konkluzion nuk ka baza askund.
Që nga fillimi të tre nivelet e leximit për të cilët sapo folëm, kanë lejuar të zhvillohet një kuptim më i afërt i tekstit që shtyn atë që angazhohet, të jetë në harmoni me epokën e tij dhe të rinovoj kuptimin e tekstit (et-taxhdîd). Për këtë arsye, karakteri dogmatik, disa herë i balsamuar dhe i ngurtësuar, i leximit nuk vjen nga Autori por nga mendja dhe psikologjia e lexuesit. Në të vërtetë mund të lexohet vepra e një njeriu, nga Marxi deri tek Keynes, në mënyrë dogmatike dhe të me një mendje të ngushtë, ndërsa të përballohet Shpallja hyjnore në mënyrë të thellë, kritike dhe të kuptueshme. Historia e civilizimit islam mjafton si shembull.

Por, sa i përket Kuranit, duhet të shtojmë se nuk është mirë të dallohen në mënyrë radikale dy pikëpamjet: ajo e zemrës dhe ajo inteligjencës. Të gjithë dijetarët e specializuar në studimet kuranore, pa asnjë përjashtim, kanë shprehur dhe kanë kujtuar rëndësinë e aspektit spiritual në studimin e thellë intelektual të kuptimit të Kuranit. Zemra posedon një inteligjencë: na thotë Kurani për të na treguar se nuk mjafton vetëm drita e intelektit. Tradita muslimane, duke u nisur nga specialistët ligjor deri te sufistët, lidhë gjithmonë të dy aspektet: inteligjenca e zemrës shpërndan dritën përmes së cilës inteligjineca e intelektit vështron, percepton dhe nxjerr kuptimin.
Fjalë e shenjtë, teksti ka anët e tij evidente, sekretet e tij dhe heshtjet e tij që lidhja me Zotin dhe afërsia e tij ia zbulojnë inteligjencës së përulur, të devotshme dhe soditëse. Arsyeja e hap librin dhe e lexon, por shoqërohet nga zemra dhe shpirti që e përshkon dhe e kupton.