Edukimi/Arsimimi ndërmjet shkeullarizmit dhe interkulturalizmit

Dr. Mujo Slatina

Shekulli njëzet e një do të jetë koha e kalimit të shoqërisë së materies dhe energjisë në shoqërinë e shenjave. Për dallim nga shoqëria e materies dhe energjisë, shoqëria e shenjave do të kërkojë që dituria dhe teknologjia të jenë më shumë të frymëzuara nga vlerat njerëzore morale e universale. Ajo shoqëri do të jetë e karakterizuar nga diversiteti i kulturave dhe edukimi interkulturor. Koha, që po sjell shekulli 21, do të jetë koha e njohjes reciproke te kulturave, koha e komunikimit ndërkulturor dhe e shkëmbimit të vlerave të ndryshme kulturore dhe civilizuese. Këtë qëllim, nga i cili edukimi/arsimimi do të synojë në të ardhmen, të kujton edhe fjala kur’anore: ...Ju bëjmë popuj e fise që të njiheni mes veti. (49,13). Ajo kohë do të shkelë mbi vetmjaftueshmërinë nacionale në edukim e do të mundësojë varësinë e gjithanshme reciproke të popujve. Ajo kohë do të kërkojë që me ndihmën e edukimit/arsimimit t’u japë një kuptim tjetëfare marrëdhënieve mes popujve dhe kulturave të tyre. Ajo do të jetë një kohë kur edukatorët do të mësojnë si t’u drejtohen fëmijëve nga mjedise të ndryshme kulturore për pasurimin e tyre shpirtëror me diveristete njerëzore. Historinë kulturore të botës në 50 vjetët e ardhshëm, siç e parashohin shkencëtarët, do të karakterizojnë dy dukuri në aparencë, të kundërta. Ajo do të jetë koha e krijimit të kulturës botërore dhe gjallërim i kulturave etnike. Përparimi i rrufeshëm i teknologjive komunikuese dhe lëvizja e njerëzve do të mundësojnë lindjen e një “kulture” së caktuar botërore ( porte ajrore, hotele të mëdha, qendra ekonomike, qendra të mëdha turistike, laboratorë të famshëm kërkimorë etj.). Nga ana tjetër, kjo do të bëjë të mundur që kultura të ndryshme të tregojnë universalitetin e tyre.
Shoqëria e shenjave (simboleve) edukimin/arsimimin do të trajtojë si fenomen civilizues, e jo si ideoligjik a politik. Prandaj veprimtaria edukativo-arsimore, njëkohë-sisht do të jetë e udhëzuar në kulturën në përgjithësi dhe në kulturën e veçantë, që është edhe bazë reale e kësaj veprimtarie. Këto dy kërkesa do të pajtohen me krijimin e hapësirave edukativo-kulturore dhe mundësimin e participimit arsimor në kulturat e ndryshme. Kjo shumë njerëzve do t’ua bëjë të mundur t’i kuptojnë dhe respektojnë vlerat që janë jashtë kufijve të vlerave të një grupi etnik. Me edukimin/arsimimin në kohën që po vjen, duhet të sigurohet patjetër zhvillimi i individit e njëkohësisht edhe i gjinisë njerëzore. Vetëm në këtë projekt shoqëror, arsimimi do të mund të konceptohej si formë e emancipimit dhe humanizimit të njeriut. Gjithsesi, ky proces nuk do të shkojë aq lehtë. Disa forma të jetës dhe struktura shoqërore do t’i japin shtytje e të tjerat do të frenojnë procesin e komunikimit ndërkulturor dhe arsimimit interkulturor. Mirëpo, vendosja gjithnjë e më e fuqishme e tregut botëror, valutat e përbashkëta, interneti etj. do t’i nderpresin burimet shoqërore të riprodhimit të faktorëve që nuk lejojnë njohjen reciproke të popujve.


Shekullarizmi nuk është bërthama morale e shtetit

Çdo shtet normal ka nevojë për qytetarë të mirë dhe të ndershëm. Shtet normal është ai që është bashkësi e vlerave. Ai është shteti në të cilin kultivohen vlerat e vazhdueshme objektive (Drejtësia, e Vërteta, Mirësia, e Bukura, e Shenjta1). Vetëm në shtetin e tillë edukumi/ arsimimi mund të funksionojë si vlerë e vazhdueshme universale. Shteti si bashkësi e vlerave (2) është e një e mirë, që është relevante për teorinë e edukimit dhe arsimimit. Prandaj, “çdo formë despotike e shtetit, d.m.th. çdo lloj diktature (si) një formë jonormale e shtetit”(3), nuk është as që mund të jetë, për nga përmbajtja e themelimit, teori e edukimit. Për teorinë e edukimit/ arsimimit është me inetres shteti si rend juridiko-moral e jo si forcë dhe fuqi, jo si instrument sundimi. Shteti si rend juridiko-moral është një e mirë, e cila në çdo teori edukimi duhet të trajtohet (edhe) si “e mirë arsimuese”(4). Shteti si forcë dhe fuqi, si instrument sundimi, ka dy detyra themelore, të cilat teoria e edukimit/ arsimimit vetëm i konstaton. Ato dy detyra janë: a) të mbrojë të dretjtën natyrore të edukimit dhe arsimimit për çdo njeri, d.m.th. t’u bëjë të mundur të gjithë qytetarëve të vet institucionet e domosdoshme arsimore dhe b) të sigurojë financimin e sistemit shkollor. Detyrën e parë patjetër duhet ta kryeje, sepse nuk ka të drejta qytetare dhe politike pa arsimimin e qytetarëve, të dytën, sepse prej të gjitha problemeve me të cilat ballafaqohet sistemi shkollor, peshën më të madhe e ka problemi i finansimit dhe i shpenzimeve të shkollimit. Në këto detyra, para se gjithash, shteti tregon përgjegjësinë e vet për edukimin dhe arsimimin.
Një shtet do të jetë i mirë, nëse në të sundon rendi dhe drejtësia. Rendi dhe drejtësia mbështeten mbi lirinë dhe ligjin. Liri s’mund të ketë pa rend, rend ka pa liri. Me anë të demokracisë dëshirohet të tërhiqet linja e ndarjes së lirisë nga joliria (tiranisë dhe anarkisë). Rendi pa liri është tirani, liria pa rend është anarki. Sipas Aristotelit, shteti më i mirë është ai, qytetarët e të cilit janë njerëz të drejtë. Që njerëzit të jenë të drejtë, vetëdija e tyre duhet të jetë e frymëzuar me përmbajtje të vlerave të vazhdueshme univerzale, e jo me përmbajtjen e varfër të shekullarizmit. Vetëm ajo vetëdijë që është formuar nga përmbajtjet e këtyre vlerave mund të jetë në gjendje të dallojë shtetin normal nga ai jonormal dhe njëmendësisht mund të participojë në moralizimin e kësaj bashkësie. Nëse duam që shteti ynë të jetë bashkësi e vlerave, atëherë arsimimit për drejtësi duhet t’i kushtohet kujdes i veçantë. Drejtësia është më afër dlirësisë (devotshmërisë) njerëzore. Edukimi për drejtësi, në kuptimin moral, është kërkesa themelore e shtetit si bashkësi e vlerave. Këtë e kuptojmë jo vetëm nga teoria mbi shtetin, nga historia apo nga shkenca, por edhe nga religjioni. Kur’ani, për shembull, njeriut i dërgon porosinë dhe mësimin vijues: Jini të drejtë, ajo është më afër devotshmërisë. (5,8). “Drejtësia është ideja që ne e konsiderojmë bërthamë morale të bashkësisë shtetërore.”(5) Të drejtat e njeriut janë njëkohësisht edhe ide morale edhe koncept politik. Prandaj, drejtësia jeton vetëm në atë bashkësi ku e drejta vlen njësoj për të gjithë dhe ku ekzistojnë mundësi që ajo e drejtë të realizohet. “Bashkimi i njerëzve nën ligjet e së drejtës”, siç e quan Kanti bashkësinë shtetërore, mund të jetë bashkësi e vlerave po qe se drejtësia si lidhje morale përfshinë të gjithë qytetarët, d.m.th. nëse drejtësia do të jetë drejtim, aspiratë dhe qëllim i rendit juridik të asaj bashkësie. Për këtë arsye, drejtësia është bërthama morale e bashkësisë shtetërore, e jo shekullarizmi. E përse ky theksim është i rëndësishëm për teorinë e edukimit/arsimimit? Edhe pse edukimi nuk është idnetik me moralin dhe religjionin, ai në instancën përfundimtare, synon të jetë moral dhe besim. E njëjta gjë vlen edhe me arsimimin, i cili nuk reduktohet në shkollim të thjeshtë, d.m.th. arsimimi nga i cili nuk është zhvendosur substanca morale, të cilën e quajmë “nder”. Në qoftë se shekullarizmi nuk është bërthamë morale e shtetit, aq më tepër nuk mund të jetë bërthamë morale e teorisë së edukimit dhe arsimimit. Logjika dhe esenca e shekullarizmit nuk është edhe logjika dhe esenca e drejtësisë. Meqë drejtësia është më së afërti me dlirësinë, dlirësinë drejtë së cilës aspiron vetëm edukimi, ajo poashtu mund të jetë bërthamë morale e teorisë së edukimit dhe arsimimit. Drejtësia është observatorium nga i cili shohim se edukimi/arsimimi nuk është fenomen politik por kulturor.


Edukimi/arsimimi ndërmjet shekullarizmit dhe interkulturalizmit

Meqë veprimtaria edukativo-arsimore është fenomen kulturor e jo politik, rrugëzgjidhja e saj nuk është në shekullarizëm, por në interkulturalizëm. Të orientuarit e edukimit/arsimimit nga interkulturalizmi jep rezultate tjera, ndërsa të orientuarit në shekullarizëm jep të tjera. I pari i përshtatet vetë natyrës së edukimit/arsimimit, i dyti i kundërvihet asaj natyre; me të parin respektojmë dhe ruajmë vetë natyrën e edukimit/arsimimit, me të dytin e injrorojmë atë natyrë. Kjo për arsye se edukimi nuk duron kuptime që i janë të huaja qenësisë së tij, që nuk i përgjigjen esencës së fenomenit edukativo-arsimor. Qëllimet e politikës nuk shkojnë barabar me qëllimet e edukimit. As mjetet për realizimin e tyre nuk janë të njëjta apo të paktën të ngjashme.(6) Rezultatet e tyre, gjithashtu, janë të ndryshme. Përfundimi politik është rezultat i forcës dhe luftës, përfundimi pedagogjik është rezultat i bashkëpunimit dhe dashurisë. Çdo politik si rezultat përfundimtar tregon ngadhënjimtarët dhe të ngadhënjyerit, ata që sundojnë dhe ata që u nënshtrohen atyre. Që dikush ta zgjerojë fuqinë e vet, duhet të ngushtojë fuqinë e tjetrit. Lufta është universaliteti i politikës, veprimatria kulturore është universaliteti i edukimit/ arsimimit. Demokracia politike, e cila nuk do të pranonte diversitetin kulturor dhe fetar, do të ishte e ngushtë për sfidat e proceseve të reja të identifikimit kolektiv dhe akulturimit individual. Këto procese si dhe format e vendosura botërore të komunikimit kanë nevojë për futjen e elementeve të një kulture të ndryshme dhe mënyrave të ndryshme të mendimit në hapësirën edukative që popujt të njihen në mes vete. Kështu, krahas demokracisë politike paraqitet edhe demokracia kulturore edhe si nevojë historike edhe si këkesë shoqërore. Demokarcia kulturore është në përshtatje me esencën e fenomenit edukativo-arsimor, demokracia politike është në përshtatje me ekzistencën e tij shoqërore. Prandaj, mund të thuhet që për edukimin esenciale është demokracia kulturore,(7) ndërsa demokracia politike paraqitet vetëm si nevojë. Ç’do të thotë kjo?
Edukimi i cili do të mbështetej në logjikën e forcës nëpërmjet autoritetit(8) publik dhe anonim, jo vetëm që do të bëhej edukim autoritar, por edhe indoktrinim dhe manipulim i përgjithshëm me njerëzit. Dhe jo vetëm kaq. Edukatorët do të bëheshin një lloj “policie pedagogjike”, e cila do të merrte detyrën që të formojë personalitetin sipas porosisë. Prandaj, çdo përpjekje që edukimi t’i shtrohet radikalisht pushtetit politik, mundëson akumulimin e formave të ndryshme të edukimit autoritar, jodemokratik. Atje ku edukim autoritar ka në përmasa të mëdha, është shenjë që në veprimatrinë edukativo-arsimore, logjika pedagogjike është zëvendësuar me logjikën politike, më saktë me logjikën shekullariste. Atje ku shekullarizmi është e vetmja strehë e sistemit shkollor, jo vetëm që edukimi humanist nuk mund të marrë frymë, por edhe vetë jeta e njeriut bëhet e pavlerë. Sëkëtejmi, cilado formë e shndërrimit me arrogancë të mjetit politik në atë pedagogjik ose anasjelltas, është akt i shekullarizimit të vrazhdë e jo demokratizimit të butë. Kur politikani thotë që pa politik nuk ka shtet, edukatori thotë pa veprimatri edukativo-arsimore nuk ka kulturë.
Edukimi/arsimimi si përcjellje e kulturës, si mësim i kulturës nuk ka për qëllim të nxitë individin që të mbrojë me kokëfortësi identitetin e tij vetanak. Përkundrazi, ardhja e njeriut në botën ku tradita dhe kultura e tij i ofrojnë një pikëpamje të caktuar mbi vlerat që kanë rëndësi universale, është qëllimi i edukimit/arsimimit. Është e domosdoshme, pra, të afirmohet forma universale e disa parimeve etike, vlera e të cilave nuk kufizohet vetëm në hapësirën e një kulture. Prandaj, “në vend të institucioneve të ndara arsimore për (apo në) shoqërinë plurale (...) më shumë duhet zhvilluar institucionet plurale dhe multikulturore arsimore, të cilat do të promovojnë bashkimin, tolerancën, njohjen dhe respektimin e ndërsjell kulturorlogjik.”(9) Shoqëria e cila e kupton arsimimin si varësi reciproke e popujve, duhet të mbështetet patjetër në kreativitet dhe kulturë, e jo në shekullarizëm. Për t’i shërbyer vetëdijes dhe kreativitetit, sistemi edukativo-arsimor, duhet të ketë autonomi të caktuar, e cila përsëri mund të përparojë duke iu falënderuar inovacionit dhe kritikës. Kritika e edukimit dhe arsimimit, para se gjithash, presupozon dallimin e vetëdijes, e cila është shprehje e prodhimit të njëmendë të jetës nga vetëdija që ka funksion racionalizues ideologjik dhe social. Që të veprohet përmes shkencës për emancipimin gjithënjerëzor dhe humanizimin e personalitetit (psh. trajtimi edukativ i të drejatve dhe lirive te njeriut, zhvillimi i tolerancës, dialogut dhe zhvillimi i kulturës antropologjike dhe rrënimi i paragjykimeve dhe primitivizmave), që të evitohen raportet e degraduara e të mbijetuara pedagogjike, edukimi duhet të orientohet nga interkulturalizmi e jo nga shekullarizmi. Orientimi i edukmit nga shekullarizmi, në një masë më të vogël a më të madhe, gradualisht por me siguri, do formonte shprehi, të cilave do t’u pengonte çdo gjë tjetërfare dhe tjetërndryshe. Në këtë praktikë të ashpër, do të formohej qëndrimi që shkolla patjetër duhet të jetë “kishë laike”, e jo vend i përfshirjes në shumëllojshmërinë e përbashkët kulturore, vend i njohjes së komunikimeve ndërkulturore dhe orientimit në të drejtat e njeriut.
Meqë qëllimet e politikës nuk shkojnë paralel me qëllimet e edukimit/ arsimimit dhe meqë mjetet e realizimit të tij nuk janë të njëjta, meqë shteti nuk është institucion edukativ as qendër për arsim, dhe meqë edukimi/arsimimi është fenomen kulturor e jo politik, atëherë organizimi shekullarist i shtetit, në kuptimin tekstual, nuk mund të transferohet në hapësirën edukativo-arsimore. Më fjalë tjera, u pa qartë që shekullarizmi (shekullariteti i zhvilluar) përfshinte edhe mekanizmat e eleminimit të demokraticitetit dhe tolerancës(10) dhe kështu e bëri të mundur detyrimin, konsideron Mougniott,(11) më shumë se këtë do të mund ta bënte, “ndonjë sistem i religjionit shtetëror i plotësuar me dispozitat mbi mbrojtejn e pakicave.”(12) Fryma e shekullaritetit, pa mëdyshje, tepër shpesh ka qenë dhe akoma është e deformuar nga shekullarizmi dhe prirja e tij nga nxitja e propagandës antireligjioze, madje edhe me agnosticizëm zyrtar”.(13) Ai nuk arriti të sigurojë jo vetëm të drejtat e lirive fetare, por edhe të drejtat e njeriut në përgjithësi. Nuk ka vend në të cilin fryma shekullariste nuk ka nxitur propagandën antireligjioze duke u treguar si mësim antireligjioz. Në mënyrë të veçantë në vendet në të cilat në mënyrë të vrazhdë janë asfiksuar liritë fetare, punëtorët arsimor janë sjellë në pozitë që kafshata e bukës u është kushtëzuar me braktisjen e besimit. Gjithë ai numër njerëzish është keqtrajtuar për shkak të besimit të tij dhe është detyruar që nga botëkuptimi i tij dhe bindjet e tij politike, t’i përjashtojë edhe njohuritë fetare edhe ndjenjat fetare? Gjithë ato sulme janë bërë kundër religjionit në kohën e shekullarizmit? U pa qartë dhe u dëshmua se nuk ekziston ndonjë lidhje esenciale ndërmjet shekullarizmit dhe demokracisë. Kjo do të thotë që shekullarizmi nuk është e thënë të këtë korelacione pozitive me demokracinë. “Me gjithë traditën franceze, nuk ekziston kurrfarë lidhje esenciale dhe e domosdoshme ndërmjet demokracisë nga njëra anë dhe ndrajes së kishës dhe shtetit, përkatësisht shekullaritetit, nga ana tjetër. Shumë vende, të cilave askush nuk ua mohon karakterin demokratik autentik – Anglia, Suedia, dhe veçanërisht vendet skandinave- nuk kanë miratuar ndonjë zgjidhje të tillë, e disa prej tyre njohin edhe regjimin e fesë shtetërore. Kështu është rasti me disa kantone suedeze, ku bëhet fjalë pjesërisht për katolicizmin, e pjesërisht për Kishën e dalë nga reforma; një rast i tillë është me Anglinë, sunduesi i së cilës njëkohësisht është edhe i pari i kishës Anglikane.”(14)
Të gjitha “teoritë” që nuk ka demokraci në arsim pa shekullaritet sot gati janë konsumuar dhe po tregohen si lajthitje të rënda ideologjike. Arsimi në të cilin zotëron trashëgimi e madhe e shekullarizmit nuk mund të jetë faktor i përparimit dhe i hapjes ndaj botës. Mirëpo, është fakt, thotë Mougniotte që devijimi shekullarist nuk paraqet ndonjë rrezik ngaherë të mbizotëruar as vetëm rrezik fiktiv.(15)
As teorikisht nuk është e mundur t’i përgjigjemi devijimit të pangopur shekullarist. Duke ndjekur logjikën e shekullaritetit të kryer, d.m.th. shekullarizmit si ndarje rrënjësore e shkollës nga kisha, si do të sillemi në mënyrë pedagogjike per shembull, me detajet vijuese të tekstit letrar:
“Nata është e kthjelltë, e qetë, e korrikut, lumi i gjërë, e nga ai ngrihet avulli dhe na freskon, peshku kishte llokoçitur, zogjët kishin rënë në qetësi, çdo gjë është në qetësi, mrekulli, të gjithë i luten Zotit. Vetëm ne të dy nuk flejmë, unë dhe ai djaloshi, dhe ne zhvilluam bisedën për bukurinë e kësaj bote të Zotit dhe për fshehtësinë e Tij të madhe. Çdo fije bari, çdo grremçë, bubrrec, bleta e artë, të gjithë, edhepse nuk kanë arsye, ata e dinë në mënyrë të habitshme me saktësi rrugën e tyre, dëshmojnë për fshehtësinë e Zotit prandaj edhe pa pushuar e zbatojnë, dhe unë e hetoj sa i është këndellur zemra djaloshit të dashur.” (F. M. Dostojevski, Braca Karamazovi, I, Znanje, Zagreb, 1979, fq. 325.)
“O djalosh, mos i harro lutjet. Çdo herë në lutjen tënde, nëse është e sinqert, lind një ndjenjë e re, e me të edhe një mendim i ri, të cilin nuk e ke njohur më parë dhe i cili do të jap kurrajo dhe ti do ta kuptosh që lutja është edukim. Mbaje në mend edhe këtë: çdo ditë sa herë të mundesh, përsërite në vete: “O Zot mëshiroi të gjithë ata që sot kanë dalë para Teje”. (F. M. Dostojevski, njëjtë, fq. 351.)
“O i Madhi Zot, filloi të pëshpërit në vete, kam gabuar kur kam thënë se ti nuk ekziston – tani po pendohem! Të gjithë thonin se ti nuk ekziston, edhe unë është dashur patjetër që të mos ndahem nga shoqëria, por edhe atëherë në vete kam besuar që diçka nag ti ka atje ku ne nuk e dimë. O Zot i dashur, i madhi, i gjithfuqishmi, bërë që të mos më godasin! Kam dy fëmijë, mos të mbeten jetimë sikurse isha vetë kur m’u martua nëna – më mbro, të paktën për shkak tyre dhe më mbulo me dorën tënde. Ja tani para të gjithëve bëj kryq, ja që të shohësh. Le të shohin edhe ata, nga njëra dhe tjetra anë, dhe të gjithë le të tallen me mua - nuk çaj kokën për ta, unë vetëm tek ti kam shpresë dhe të lutem sot dhe deri në fund të jetës, amin!” (Lalic, M, Hajka, Graficki zavod, Titograd, 1967, fq. 460.)
Si do t’u shpjegojmë, fëmijëve këto dhe detaje tjera tekstesh të ngjashme, me logjikën e shekullarizmit?
Apo nga romani i Tolstoit “Lufta dhe Paqja” si do ta interpretojmë këtë mendim: “Po të mos ekzistonte Zoti, ju dhe unë nuk do të flisnim për të, zotëri”. Vallë, a nuk i sygjeron logjika shekullariste mësimdhënsit (nëse tashmë nuk e obligon) që me rastin e zhvillimit të mësimit rreth dëmit të alkoolit, drogës dhe duhanit, të mos thotë, ndonëse e di, që përdorimi i tyre sipas mësimit islam është haram/i ndaluar. Duke mos u futur në atë si do t’i interpretojë këto dhe detaje të tilla të ngjashme, mësuesi besimtar dhe mësuesi ateist, është fakt që nëpër vepart letrare, artistike, muzikore promovohen idetë, besimet, mendimet, vlerat dhe veprimet religjioze në qindra detaje me të cilat socializohet personaliteti. Dhe jo vetëm kaq. Në këtë mënyrë religjioni vëndos kontrollin mbi sjelljen, u pajtuan apo nuk u pajtuan me këtë shekullaristët. Mbase për shkak të dvijimeve, nxitjeve dhe arsyeve shekullariste nuk do t’i anashkalojmë të gjitha këto, t’i falsifikojmë me komentimet tona, t’i lëmë në heshtje, apo mos dhashtë Zoti, t’i asgjësojmë veprat letrare, muzikore dhe artistike vetëm për shkak se promovojnë fenë dhe besimin. Ndarja rrënjësore e shkollës nga kisha do të nënkuptonte edhe këtë marrëzi njerëzore.
Po ta merrnim në konsiderat pikëpamjen shekullariste në kuptimin e saj radikal, atëherë një hapësirë e madhe e artit: muzika e gjithmabrshme, arkitektura, letërsia, poezia, do të ishin gati krejtësisht të përjashtuara nga edukimi. Ndarja rrënjësore e shkollës dhe religjionit, ashtu si duan shekullaristët, do të kërkonte t’i asgjësojmë dhe zhdukim gjithë ato vepra letrare, muzikore apo artstike, qoftë duke heshtur për to, anashkaluar apo falsifikuar me interpretimet tona atë që promovojnë këto vepra nga fusha e fesë dhe besimit. Një shkollë në të cilën do të bëhej një gjë e tillë do të ishte shkollë e keqe. Mbase sipas logjikës shekullariste nuk do të pranojmë premisën që të studiojmë vetëm atë që e njohim drejtpërsëdrejti. Vallë, a nuk mësojmë e studiojmë në procesin e edukimit/arsimimit shumëçka që nuk e njohim drjetpërsëdrejti, shumë gjëra që i njohim vetëm me anë të analogjisë, konstrukcionit, hipotezës, dedukcionit etj.? Nga ana tjetër, njeriu nuk mund të përdorë asnjë fuqi të tij në mënyrë “të pastër”, në formë të pastër, madje as intelektin. Të pranosh intelektualizmin në edukim/arsimim do të thotë të pranosh asgjësimin e formave letrare dhe artistike ose të pranosh pikëpamjen që ato nuk mund të studiohen nëpërmjet mësimit. Dhe jo vetëm kaq. Intelektualizmi në veprimatrinë edukativo-arsimore do të thoshte anashkalim i të gjitha fuqive tjera individuale të njeriut. E kjo është e papranueshme për teorinë e edukimit dhe arsimimit. Kjo teori nuk duron dëbimin e detajeve religjioze, ideve, besimeve, mendimeve, vlerave dhe sjelljeve religjioze nga veprat letrare, artistike, dhe muzikore. Njohjet religjioze dhe ndjenjat fetare të njerëzve, qoftë të autorëve të veparve letrare apo vetë personazheve në ato vepra, kanë, ose mund të kenë domethënien e tyre pedagogjike. Përshembull sikur personazhet që jepen në romane për përceptimin e idesë së “zilisë” poashtu jepen personazhe edhe për përceprimin e idesë së “nënshtrimit ndaj Zotit”, “besimit dhe fesë”. Edhe të parët edhe të dytët krijojnë konceptin, imagjnatën, ndjenjat etj. Edhe të parët edhe të dytët arsimojnë, që do të thotë formojnë linja të caktuara dhe virtyte të personalitetit. Edhe personazhet e parë edhe të dytët mundësojnë punën e emocioneve dhe punën e intelektit te fëmija/njeriu. Edhe të parët edhe të dytët, pra pedagogjikisht janë relevantë.
Nga këto vështrime të shkurtëra nuk është vështirë të kuptojmë përse sot në Evropë, ku lindi shekullarizmi, mendohet dhe punohet për organizimin e sistemit edukativo- arsimor në demokracinë kulturore dhe politike dhe pluralizmin fetar. Fatkeqësisht, disa demokratë shekullarist(16)të sotem, këtë as nuk e ndjejnë as nuk e shohin. Ata jo vetëm që nuk durojnë dhe nuk duan fare të prokupohen me metafizikën, veç ofrojnë nje tipologji të thjeshtëzuar njerëzish që duan të reprodukojnë edhe me anë të edukimit/arsimimit. Domethënë, demokratët shekullaristë të gjithë njerëzit i ndajnë në dy grupe: “të majtë” dhe“të djathtë”. Kjo tipologji funksionon, jo vetëm si karakteristikë automatike e mënyrës së të mendtuarit të domokratëve shekullaristë për problemet më të rëndëishme shoqërore, ekonomike dhe ndërkombëtare, por edhe si karakteristikë automatike e mënyrës së të menduarit edhe për edukimin/arsimimin, për vetë njeriun dhe gjininë njerëzore. Kjo formë e simplifikuar (thjeshtëzuar) e njerëzve pedagogjinë antropologjike e shpjer në ideologji. A mund vetëm të paramendojmë se çfarë statusi shkencor do të kishte zoologjia dhe çfarë njohje do të na ofronte ajo po të rduktonte dijen për majmunët në ndarjen e tyre me bishtë dhe pabishtë!?
Demokratët shekullaristë fare nuk mendojnë si duhet shkolla të bëhet vend i përfshirjes në shumëllojshmërinë e përbashkët kulturore, vend i njohjes së komunikimeve ndëkulturore dhe orientimit në të drejtat e njeriut. Pasioni i tyre shekullarist është pedagogjia dhe psikologjia e tyre ndërkulturore. Ata fare nuk e shohin që individi patjetër duhet të jetë i informuar dhe mjaft i arsimuar, në mënyrë që pranimi ose mospranimi i tij i cilitdo mësim qoftë, e kuptohet edhe i atij religjioz, të jetë i arsyeshëm dhe me kuptim. Vallë, a mos padituria dhe joinformimi mundësojnë lirinë e përcaktimit?! Ata asnjëherë vetes nuk ia shtrojnë pyetjen: Si është e mundur të evitojmë gjykimin e gabuar, tek i cili detyrimisht shpjer padituria. Nëse për fenë nuk kemi as një numër të domosdoshëm informacioni, nëse nuk posedojmë dije elemntare? Vallë, a mundet ky mosinformim të garantojë mirëkuptimin dhe respektimin e besimtarit?
Demokratët shekullaristë të sëmurë nga mospërfillja ndaj fesë dhe besimit dhe të dehur nga pasioni shekullarist, demokracinë e butë e shndërrojnë në shekullarizëm të vrazhdë – në deviacion shekullarist. Fenë dhe besimin, sipas tyre duhet varrosur, dëbuar në privatërinë më të thellë. Për dallim nga pasioni shekullarist, pasioni i zjarrtë i së vërtetës dhe humanizmit, na shtynë të pohojmë që shekullarizmi buron nga esenca e eukimit apo nga diçka që është jashtë tij, nga rrethanat që gjenden jashtë edukimit. Kjo do të thotë se para se të ofrojmë përçimin mekanik të struktures shekullare të shtetit në hapësirën edukativo-arsimore, fillimisht duhet argumentuar që esenca e edukimit e duron shekullarizmin, d.m.th. që shekullarizmi buron nga vetë thelbi i edukimit-arsimimit; duhet argumentuar që shekullarizmi është bërthama morale e shtetit, që shteti është institucion edukativ apo ndonjë qendër për arsimim, që politika është teoria e edukimit dhe arsimimit, d.m.th. që qëllimet e politikës dhe mjetët e realizimit të tyre shkojnë paralel me qëllimet e edukimit dhe arsimimit, pastaj që fenomeni edukativo-arsimor nuk është fenomen kulturor, veç politik. Po të ishte e mundur që kjo shkencërisht të argumentohet, atëherë nuk do të ishte e vështirë të konkludojmë që “shkullarizmi edukativ” i dikurshëm është më i mirë se synimi i sotem i Evropës që hapësirën edukativo-arsimore të organizojë sipas parimeve të demokracisë politike, demokracisë kulturore dhe pluralizmit fetar. Deri atëherë, autori i këtyre rreshtave, i cili dikur edha ai vetë ka menduar se zgjidhja shekullariste është e duhur, as nuk do ta përqesh as nuk do ta vajtojë pasionin e shekullaristëve, por as nuk të konsiderojë që shekullarizmi (shekullarizmi i bastarduar) është më i mirë se ajo që sot na ofron Evropa. Sot kemi një varg të tërë argumentësh që edukimi/arsimimi nuk e kërkon shekullaritetin e kryer. Shekullariteti i kryer është shekullarizëm. Shekullarizmi, pra është larg që të jetë humanizëm, por nuk është larg që të jetë antiteizëm. Ndonëse shekullarizmi nuk është i njëjtë me antiteizmin, në instancën e fundit ai synon të bëhet antireligjiozitet. Ndonëse edukimi nuk është njësoj si edhe morali dhe feja, por në instancën e fundit synon të bëhet moral dhe fe. Këto janë dy rrugë krejtësisht të ndryshme, që burojnë, jo nga tekja apo mostekja politike, por nga vetë esenca e atyre dukurive.


Edukimi religjioz dhe shekullarizmi

Në shtetin njëmendësisht të organizuar në mënyrë demaokratike, liria religjioze është bërë e mundur si dhe çdo formë tjetër e veçantë e lirisë. Kjo vjen nga fakti që cilado formë e veçantë e lirisë nuk mund të mendohet si çështje me vete. Sikurse për kimistin një pikë apo një fuqi uji do të thotë dy atome hidrogjeni dhe një atom oksigjeni, ashtu edhe për mendimatrin serioz shoqëror liria religjioze nuk është çështje e veçantë, por e përgjithshme brenda një sfere të veçantë. Sikurse një pikë uji, një fuqi apo një liqe me ujë është H2O, d.m.th. sikur uji që mbetet ujë, ashtu edhe liria mbetët liri pa marrë parsysh në cilën formë shprehet, pavarësisht nga materiali në të cilin ajo shprehet. Në qoftë se refuzojmë një formë të lirisë, atëherë refuzojmë vetë lirinë. Kjo, kuptohet vlen për cilëndo formë të lirisë. Kjo është për arsye se “çdo formë e lirisë kushtëzon formën tjetër, sikur një pjesë e trupit që kushtëzon pjesët tjera. Po që se rrezikohet ndonjë liri e caktuar, atëherë rrezikohet tërë liria. Po që se refuzohet ndonjë formë e lirisë, refuzohet e tërë liria, e cila pastaj vetëm mund të kalojë jetë fiktive, sepse vetëm nga rastësia e thjeshtë do të varet se në cilën fushë joliria do të shfaqet si forcë sunduese. Në rastësi dhe arbitraritet joliria është rregull, e liria përjashtim.”(17)
Harmonizimi i lirisë së individit me lirinë e besimit nënkupton pikëpmajen që individi në asnjë mënyrë nuk duhet të detyrohet në pranimin e besimit. Mbrojtësit e shekullaritetit thonë se duan të pengojnë të gjitha presionet e “imponimit ne fe”, sikur në këtë i obligon religjioni. Ajo që ata e konsiderojnë si zbulim të vetin, ngaherë është shpallur në religjion. Në islam, për shembull, shprehet me këto fjalë: “Në fe nuk ka shtyrje me dhunë. Rruga e drejtë është dalluar shumë qartë nga e padrejta! (Kur’an, 2, 256). “Po të kish dashur Zoti yt, të gjithë që janë në tokë do të besonin. A ti do t’i detyrosh njerëzit të bëhen besimtarë”. (Kur’an,10:99) “Dhe thuaj e vërteta ëhtë nga Zoti juaj, prandaj kush të dojë – le të besojë , kush të dojë – le të mos besojë.” (Kur’an,18: 29). Prandaj, Muhammedi (s), me fjalën kur’anore obligohet që të këshillojë, të arsimojë, të paralajmërojë.” (Kur’an, 88: 21), pastaj që njerëzit nuk mund t’i detyrojë në besim, por vetëm t’i përkujtojë (Kur’an, 50: 45). Vetvetiu kuptohet që individi patjetër duhet të jetë i informuar dhe mjaft i arsimuar që pranimi apo mospranimi i tij i sitemit religjioz të vlerave të jetë i arsyeshëm dhe me kuptim. Padituria nuk e bën të mundur lirinë e përcaktimit. Të evituarit e paditurisë arrihet me mësim dhe arsimim, me organizimin e mësim-besimit dhe të gjitha formave tjera të edukimit, mësimit dhe praktikës. Në fund, nuk duhet harruar se çdo pengim i shqyrtimit të sistemit religjioz të vlerave, dhe për shkak të ligjshmërisë së zhvillimit të vetëdijes, herët a vonë do të sjell disa forma të besimit të cilat dallojnë pak ose aspak nga format primitive të besimit, animizmit, supersticionit .(18)
Sistemet arsimore të Evropës nuk i kanë kushtuar kujdes pluralizmit fetar si formë e veçantë e arsimimit interkulturor dhe atë, siç thotë Antonio Perotti (1994), në të dy aspektet e tij: a) raportet e individit dhe religjioneve dhe b) raportet mes njerëzve të besimeve të ndryshme. Ata nuk e njohin arsimin në kushtet e pluralizmit fetar. Arsyeja e kësaj është periudha e gjatë e homogjenitetit krishter të Evropës si dhe format e saj të ndryshme të “shekullarizimit”. Së këtejmi pluralizmi religjioz as që ka pasur mundësi të bëhet faktor historik i formimit të shtetit – komb dhe sistemeve të tyre juridike. E cili ka qenë qëllimi i “kishës laike”, shkollës së konceptuar në mënyrë evropiane? “Që nga fillimi i shoqërive tona nacionale”, shkruan A. Thevenir, “shkolla si kishë laike”, ka pasur për qëllim të përfshijë të gjithë fëmijët në shoqërinë nacionale, kështu që prodhimet e arsimimit nacional të duken sikur burojnë nga e njëjta bashkësi (me konceptin e veçantë të historisë, gjeografisë, gjuhës dhe kulturës, pastaj me organizimin kierarkik të fakteve dhe koncepteve, e me këtë edhe të psikolgjisë dhe etikës.”(19) Ndonëse në shtetet-kombe, siç e vëren A. Perotti, jus educationus ka ngdhënjyer mbi jus sanguinis (të drejtat e kulturave minoritare) dhe jus soli (të drejtat e kulturave fetare), megjithatë këtu edukimi religjioz (i krishter) nuk vjen në kundërshtim me edukimin familjar dhe shkollor. Këto forma edukimi nuk e kanë përjashtuar njëra tjetrën sikur në ish-vendet e rendit komunist. Me gjithë parimin e proklamuar mbi ndarjen e shkollës nga kisha, në shoqërite evropiane ishte “instaluar” religjioni si diçka që sipas së cilës do të dallohej jokrishteri në jetën e përditshme. “Praktika e identifikimit të të ardhurëve nga Afrika dhe Azia me ‘besimet’ e jokrishtera është bërë për arsye se në Evropën Perëndimore kriteri i përkatësisë religjioze është kriteri më i rëndësishëm i identifikimit shoqëror të individit.”(20) Format evropiane të shekullarizmit më shumë kanë qenë në funksion të këtij idnetifikimi se sa të përjashtimit të religjionit nga jeta publike apo të ndarjes radikale të shkollës nga Kisha. Prandaj, problemi i socializimit dhe ndikimit të a.q. “shkollë paralele”, qëndron në atë, siç paralajmëron A. Djeghoul, që “Muhammedët e vegjël gjithnjë e më shumë u përngjajnë Pierrotëve të vegjël, por jo edhe anasjelltas.”(21) Prandaj është mendim i gabuar që shoqëritë evropiane e kanë përjashtuar krejtësisht religjionin nga jeta publike. Tek ata, edukimi asnjëherë nuk i ka vënë në rrezik lidhjet e kombit – shtetit – gjuhës – fesë, pavarësisht nga shkalla e funksionimit të tyre reciprok. Perëndimi, pra nuk ka përparuar për shkak se ka heq dorë nga religjioni, por për shkak se i është kthyer diturisë(22) dhe për arsye se me edukim dhe arsimim ka arritur nivelin duhur të identifikmit kulturor.
Në mendimin pedagogjik evropian kthimi i edukimit religjioz interpretohet me popullëzimin e vazhdueshëm të popullatës jokrishterë në Evropë. Por kjo nuk është e vetmja arsye dhe më e rëndësishmja e këtij kthimi. Ekzistojnë arsye edhe tjera edhe më të vjetra. Disa këtu do t’i përmendim.
E para, çdo përpjekje e pengimit në shqyrtimin e sistemit religjioz të vlerave, për disa dekada, sjell varfërinë morale të sjelljes individuale dhe shoqërore të njerëzve, sjell shkretëtirën morale në shpirtërat e njerëzve dhe në fund edhe jomoralin. Historia është përplot me injorime dhe mospërfillje të edukimit religjioz. Edhe popujt e mëdhenjë me kulturë kanë ditur të bëjnë të pamundur shqyrtimin e duhur të vlerave religjioze, ose mësimin religjioz e kanë kufizuar në minimum. Edhe me këtë rast historia ka paraljmëruar. Rinia, e cila nuk është sa duhet e udhëzuar në sitemin religjioz të vlerave, nuk ëhstë në gjendje, në kuptimin më të thellë filozofik të fjalës, t’i kuptojë njerëzit religjioz. Dhe jo vetëm kaq. Përpjkeja e këtillë edukative, po edhe për shkak të ligjshmërisë së zhvillimit të vetëdijes, herët a vonë do të sjell një formë besimi, e cila pak ose fare nuk është larg nga format primitive të besimit, animizmit dhe supersiticionit. Pas disa dekadave, në vend të Zotit, njerëzit fillojnë të besojnë në fantazma, çudira, në të shikuarit në pëllëmbë, në groshë, në filxhanin e kafës, në qitjen e fallit, në magji të ndryshme. Ateistët nuk besojnë vetëm në një të vetmin Zot, por besojnë në një varg zotrash tjerë (paran, shtetin, partinë, në njerëz-zotër të ndryshëm në figurat e faraonit etj).
E dyta, koha jonë është e stërmbushur me kundërshtitë e saj. Teknika dhe teknologjia kanë bërë të mundr që puna e njeriut të bëhet më e frytshme. Por ky ngadhënjim i teknikës sikur po paguan çmimin e humbjes së kompasit vlerësues të njeriut, çmimin e bastardimit moral. Sikur njeriu, me këtë progres, dëshiroi të ngulit jetën intelektuale në fuqitë materiale, e jetën e tij personale të bëjë të pakuptimtë dhe të pasigurtë. A janë vënë në rrezik nevojat e njeriut për siguri? Si dhe ku i plotëson njeriu sot këto nevoja të veta? Njeriu bashkëkohor sikur po e kupton se këto probleme nuk mund të zgjidhen jashtë fesë.
E treta, Me komunikimin bashkëkohor – ekonomik, politik, kulturor etj., është shtuar kërkesa e promovimit të lirive religjioze dhe njohurive religjioze. Përmes komunikimit njerëzit janë futur në rrjetin e marrëdhënieve të njohjes dhe ndikimit reciprok, me të cilin bëhet i qartë kufizimi kulturor dhe pedagogjik i shekullarizmit. Dhe jo vetëm kaq. Lëvizja gjithnjë më masive e njerëzve rrënon idetë e arsimimit që janë të lidhura për logjikën shteti-komb, njëkohësisht duke treguar se shekullarizmi nuk çan kokën për diversitetin kulturor dhe pluralizmin fetar; nuk çan kokën për bartjen e materialit të larmishëm didaktikë në mësimdhënie, në arsimim, në mas-media, në reklamë, në filmat e vizatuar etj. Për bartjen e elemnteve të kulturës tjetërndryshe dhe mënyrave të ndryshme të mendimit në hapësirën edukative është e domosdoshme demokracia kulturore. Shekullarizmi, madje pengon funksionmin e demokracisë politike ne fushën e politikës arsimore, por brenda shoqërisë multikulturore. Në shpikjen evropiane shteti-komb janë të rëndësishme “teoritë politike që identitetin dëshirojnë të përcaktojnë njëherë e përgjithmonë, në kundërshtim me grupët tjera dhe individët që i përjashton dhe kështu të mbajë në jetë ide dhe veprime, të cilat e shkatëruan Evropën.”(23)
E katërta, u provua qartë se shekullarizmi (shekullariteti i zhvilluar) përfshinte mekanizmat e eleminimit të demokratiitetit dhe tolerancës. Ai nuk arriti të sigurojë jo vetëm të drejtat e lirive fetare, por as të drejtat e njeriut në përgjithësi. Nuk ka vend ku fryma e shekullarizmit nuk nxiti propagandën kundërreligjioze duke u treguar si mësim antireligjioz.
Këto janë, do të thoja, shkaqet themelore përse sot në vendet evropiane mendohet ndryshe për religjionin dhe edukimin religjioz si dhe për pajtimin e tij me edukimin shkollor dhe shoqëror, për zhvillimin e raporteve mirëkuptuese ndërmjet bashkësive dhe për pengimin e margjnalizimit të individeve, grupacioneve dhe kulturave të tyre. “Sot sistemet arsmore dhe politika kulturore e atyre vendeve, patjetër duhet të vëndosin elemntin fetar në të mësuarit dhe të arsimuarit dhe për këtë problem diskutohet në të gjitha nivelet. Arsimimi për lirinë fetare, si njëra nga të drejtat e njeriut dhe si një element i shoqërisë demokratike, nga njëra anë do të duhej të pengonte përjashtimin dhe margjinalizimin e individëve dhe grupeve, dhe nga ana tjetër prirjen nga teokracia.”(24)
A është Evropa në gjurmë të mendimit të një pedagogu: Në procesin e madh arsimor të njerëzimit çdo gjë është besim, shpresë dhe dashuri. Racionalizmi, e veçanërisht shekullarizmi e harrojnë këtë shumë shpejtë .




Vështrim

Ata të cilët ofrojnë trensferimin mekanik të struktures shekullare të shtetit në hapësirën edukativo-arsimore, fillimisht duhet argumentuar që shekullarizmi buron nga thelbi i edukimit, e jo nga diçka që është jashtë tij, jo nga rrethanat që gjenden jashtë edukimit - duhet argumentuar që shekullarizmi është bërthama morale e shtetit, që shteti është institucion edukativ apo ndonje qendër për arsimim, që politika është teoria e edukimit dhe arsimimit, d.m.th. që qëllimet e politikës dhe mjetët e realizimit të tyre shkojnë paralel me qëllimet e edukimit dhe arsimimit, pastaj që fenomeni edukativo-arsimor nuk është fenomen kulturor, veç politik. Po të ishte e mundur që kjo shkencërisht të argumentohet, atëherë nuk do të ishte e vështirë të konkludojmë që “shkullarizmi edukativ” i dikurshëm është më i mirë se synimi i sotem i Evropës që hapësirën edukativo-arsimore të organizojë sipas parimeve të demokracisë politike, demokracisë kulturore dhe pluralizmit fetar. Mirëpo, edukimi nuk duron qëllime (synime) që janë të huaja për qenësinë e tij, që nuk i përgjigjen esencës së tij. Meqë qëllimet e politikës nuk shkojnë paralel me qëllimet e edukimit/ arsimimit dhe meqë mjetet e realizimit të tyre nuk janë të njëjta, meqë shteti nuk është institucion edukativ as qendër për arsim, dhe meqë edukimi/arsimimi është fenomen kulturor e jo politik, atëherë organizimi shekullarist i shtetit, në kuptimin tekstual, nuk mund të transferohet në hapësirën edukativo-arsimore. Për teorinë e edukimit/ arsimimit është me inetres shteti si rend juridiko-moral e jo si forcë dhe fuqi, jo si instrument sundimi. Shteti si rend juridiko-moral është një e mirë, e cila në çdo teori edukimi duhet të trajtohet (edhe) si “e mirë arsimuese”. Shteti si forcë dhe fuqi, si instrument sundimi, ka dy detyra themelore, të cilat teoria e edukimit/ arsimimit vetëm i konstaton. Ato dy detyra janë: a) të mbrojë të dretjtën natyrore të edukimit dhe arsimimit për çdo njeri, d.m.th. t’u bëjë të mundur të gjithë qytetarëve të vet institucionet e domosdoshme arsimore dhe b) të sigurojë financimin e sistemit shkollor.
Meqë veprimtaria edukativo-arsimore është fenomen kulturor e jo politik, rrugëzgjidhja e saj nuk është në shekullarizëm por në interkulturalizëm. Të orientuarit e edukimit/arsimimit nga interkulturalizmi jep rezultate tjera, ndërsa të orientuarit në shekullarizëm tjera. I pari i përshtatet vetë natyrës së edukimit/arsimimit, i dyti i kundërvihet asaj natyre; me të parin respektojmë dhe ruajmë vetë natyrën e edukimit/arsimimit, me të dytin e injrorojmë atë natyrë.
Drejtësia është bërthama morale e shtetit si bashkësi e vlerave, e jo shekullarizmi. Në qoftë se shekullarizmi nuk është bërthama morale e shtetit, aq më tepër nuk mund të jetë bërthama morale e teorisë së edukimit dhe arsimimit. Logjika dhe esenca e shekullarizmit nuk është edhe logjika dhe esenca e drejtësisë. Meqë drejtësia është më së afërti me dlirësinë, dlirësinë drejtë së cilës aspiron vetëm edukimi, ajo poashtu mund të jetë bërthamë morale e teorisë së edukimit dhe arsimimit. Prandaj, demokracia kulturore është në përputhshmëri me esencën e fenomenit edukativo-arsimor. Demokracia e politike është në përputhshmëri me ekzistencën e tij shoqërore. Kështu, mund të thuhet se për edukimin është e rëndësishme demokracia kulturore, përderisa demokracia politike paraqitet vetëm s i nevojë.
Shekullarizmi shkollën s’mund ta bëjë vend i përfshirjes në shumëllojshmërinë e përbashkët kulturore, vend i njohjes së komunikimeve ndëkulturore dhe orientimit në të drejtat e njeriut. Pasioni i tyre shekullarist është pedagogjia dhe psikologjia e tyre ndërkulturore. Sëkëtejmi sot në Evropë ku edhe lindi shekullarizmi, mendohet dhe punohet në organizmin e hapësirës edukativo-arsimore sipas parimeve të demokracisë politike dhe kulturore dhe principeve të pluralizmit fetar. Të gjitha “teoritë” që nuk ka demokraci në arsimim pa shekullaritet, sot gati më janë konsumuar dhe po tregohen si lajthitje të rënda ideologjike.
Sot kemi një varg të tërë argumentesh që edukimi/arsimimi nuk e kërkon shekullaritetin e kryer. Shekullariteti i kryer është shekullarizëm. Shekullarizmi është larg që të jetë humanizëm, por nuk është larg që të jetë antiteizëm. Ndonëse shekullarizmi nuk është njësoj si edhe antiteizmi, por është e ditur që në instancën e fundit synon të bëhet antireligjiozitet. Ndonëse edukimi nuk është njësoj si morali dhe feja, e dimë se në instancën e fundit synon të bëhet moral dhe fe. Këto janë krejtësisht dy rrugë të ndryshme, të cilat burojnë jo nga tekja apo mostekja politike, por nga vetë esenca e këtyre shfaqjeve.
Arsimimi në të cilin sundon jo vetëm trashëgimia kolosale e konzervatizmit, por edhe trashëgimia e shekullarizmit, s’mund të jetë faktor i përparimit dhe i hapjes ndaj botës. Një shoqëri që synon të ndryshojë, d.m.th. që dëshiron të kalojë në procesin e ndryshimit permanent, e cila dëshiron arsimimin si varësi reciproke e kombeve, patjetër duhet të mbështetet në kreativitet, kulturë, demokraci, e jo në shekullarizëm. Që të veprohet përmes shkencës për emanicipimin gjithënjerëzor dhe humanizimin e personalitetit (psh. trajtimi edukativ i të drejatve dhe lirive te njeriut, zhvillimi i tolerancës, dialogut dhe zhvillimi i kulturës antroplogjike dhe rrënimi i paragjykimeve dhe primitivizmave), që të evitohen raportët e degraduara e të mbijetuara pedagogjike, edukimi duhet të orientohet nga interkulturalizmi e jo shekullarizmi. Atje ku shekullarizmi është e vetmja strehë e sistemit shkollor, jo vetëm që edukimi humanist nuk mund të marrë frymë, por edhe vetë jeta e njeriut bëhet e pavlerë. Sëkëtejmi, cilado formë e shndërrimit me arrogancë të mjetit politik në atë pedagogjik ose anasjelltas, është akt i shekullarizimit të ashpër e jo demokratizimit të lehtë. Kur politikani thotë që pa politik nuk ka shtet, edukatori thotë se pa veprimatri edukativo-arsimore nuk ka kulturë.
Edukimi/arsimimi si përcjellje e kulturës, si mësim i kulturës nuk ka për qëllim të nxitë individin që të mbrojë me kokëfortësi identitetin e tij vetanak. Përkundrazi, ardhja e njeriut në botën ku tradita dhe kultura e tij, i ofrojnë një pikëpamje të caktuar mbi vlerat që kanë rëndësi universale, është qëllimi i edukimit/arsimimit. Është e domosdoshme, pra, të afirmohet forma universale e disa parimeve etike, vlera e të cilave nuk kufizohet vetëm në hapësirën e një kulture. Për këtë është e domosdoshme që sistemi edukativo-arsimor, të ketë autonomi të caktuar, e cila përsëri mund të përparojë duke i falënderuar inovacionit dhe kritikës. Kritika e edukimit dhe arsimimit, para se gjithash, presupozon dallimin e vetëdijes, e cila është shprehje e prodhimit të njëmend të jetës nga vetëdija që ka funksion racionalizues ideologjik dhe social. Të orientuarit e edukimit/arsimimit nga interkulturalizmi e bën shkollën vend përfshirjeje në shumllojshmërinë e përbashkët kulturore, vend njohjeje të komunikimit ndërkulturor dhe të mësimit për të drejtat e njeriut. Atje ku njëri ndër qëllimet kryesore të shkollës dhe arsimit është që të zhvillojë çdo individ sipas aftësive të tij, (edhe) për shkak të vetë atij, pavarësisht nga përcaktimi i tij shoqëror, religjioz apo politik, mund të themi se atje parimet demokratike kanë gjallëruar në politikën arsimuese. Atje ku vetmjaftueshmëria nacionale është zëvëndësuar me varësinë e gjithanshme reciproke të popujve, si në produktivitetin material ashtu edhe shpirtëror, atje janë në veprim parimet demokratike. Atje ku prodhimet më të mira shpirtërore, të cilido popull qofshin, kanë mundësinë të bëhen e mira e përgjithshme, është e pranishme demokracia në arsim. Pradndaj, demokracinë e butë që i përshtatet indit të butë të edukimit/arsimimit nuk duhet zëvëndësuar me bisturinë e vrazhdë shekullariste.


Përktheu: Mr. Muhidin Ahmeti
Novi Mual-lim, revistë për edukim dhe arsimim, nr. 1 / 2000

________________

1 Eduard Shpranger këto vlera të vazhdueshme objektive i emëron me një nocion – religjion.
2 Termin “bashkësi e vlerave” e përdor Kershenshtajner në teorinë e tij të arsimimit.
3 Kershenshtajner, G. (1939), Teoria e arsimimit, “Geca Kon A. D.”, Beograd, fq. 223.
4 Më gjerësisht shiko në: Canives, P. (1999), Të edukosh qytetarin, Durieux, Zagreb.
5 Kershenshtajner, vep. cit., fq. 219.
6 Më gjerësisht shih: Pavlovic, V.P. (1932), Personaliteti dhe edukimi, “Tipografija” D.D. Zagreb.
7 Strategjia “demokracia kulturore” nxjerr nocionin “shtetësia kulturore” karshi nocionit “shtetësia politike” (e drejta e votimit, delegimi i fuqsië politike), dhe nocionin “shtetësia sociale” (e drejta sociale). Kjo strategji paraqet një hap përpara nga ideja elitiste e kuluturës ndaj konceptit që parashikon zhvillimin e diversitetit kulturor në manifestimet e tij territoriale, individuale dhe grupore. Krahaso: Perotti, A. (1995), Pledoaje për edukimin dhe arsimimin interkulturor, Zagreb; P. (1981), Ethnologie de l’eduaction, Paris: PUF; Camilleri, C. (1985), Anthropologie culturelle et educatin, Lausanne: Delachaux & Niestle, and Unesco, Paris: PUF; Banks, J.A. (1988), Multiethnic education, - Theory and practice, Boston, Allyun & Bacon dhe Ogbu, J. G (1989), Antropologjia pedagogjike, Skolske novine, Zagreb.
8 Krahaso: Froom, E. (1989), Autoriteti dhe familja, “Naprijed” dhe “Nolit” Zagreb.
9 Kreso – Pasalic, A. (1999), Edukimi multietnik dhe multikulturor karshi getoizimit, Nasa skola 10/1999, Sarajevë, fq. 15.
10 Në bisedat e zakonshme të përditshme, recidivët e shekullarizmit kalojnë nëpër veshët tonë. Nuk është vështirë që vetë t’i përcjellim gjithfarë etiketash që kalojnë nëpër veshët tanë për gjysmë muaji, një muaj apo gjysmë viti si: “Ai është besimtar fanatik”, e sa të tjera “Ai është pabesimtar kryeneq”.
11 Gjithësesi, unë këtu nuk mbështettem në Mougniottin me qëllim që të rekomandoj që ndonjëri nga religjionet në BiH/Kosovë të bëhet religjion shtetror. Vetëm se dua të tërheq vërejtjen që shekullarizmi i vrazhdë, d.m.th. devijimi shekullarist për dallim nga demokracia e butë, mund të dëmtojë seriozisht indin e butë të edukimit/arsimimit. Shteti duhet t’i glorifikojë të gjitha religjionet në të njëjtin rrafsh, e konformë kesaj edhe në rrafshin arsimor. Ai sipas parimit të demokracisë, edukimin/arsimimin religjioz nuk e sposton nga sitemi edukativo-arsimor. Shteti duhet të mundësojë koekzistencë të qetë të religjioneve të ndryshme edhe në sitemin juridiko politik edhe në atë edukativo-arsimor.
12 Mougniotte, A. (1995), Të edukosh për demokraci, “Educa”, Zagreb, fq. 160.
13 Njëjtë, fq. 161.
14 Njëjtë, fq. 159.
15 Njëjtë, fq. 161.
16 Demokratët shekullaristë janë politikopedagogët, të cilët idnetifikojnë shekullarizmin dhe demokracinë; të cilët shekullarizmin e trajtojnë si pedagogji dhe psikologji ndërkulturore.
17 Marx, K. (1968), Debate për lirinë e shtypit..., U: K.- Marx – F. Engels, Veprat, vëll. I, fq. 238. Beograd.
18 Krahaso: Ëilliam J. (1990), Diversiteti i përvojës religjioze, “Naprijed”, Zagreb dhe Kershenshtajner, G. (1939), Teoria e edukimit, “Geca Kon A.D. “, Beograd.
19 Theevenir, A., Enseigner les differences: La pedagogie des cultures entarngeres, Paris, Etudes Vivantes, 1980. Sipas: Perotti, A. (1995), Pledoaje për edukimin dhe arsimimin interkulturor, Educa, Zagreb, fq. 17.
20 Perotti, A. Vep.cit. fq. 15
21 Djeghoul A., Le mirage multikultural, Liberation, 1988. Sipas: Perotti, A., vep. cit, fq. 63/4.
22 Krahaso: Arslan, E. (1995), Përse muslimanët kanë mbetur prapa e të tjerët kanë përparuar..
23 Perotti, vep. cit., fq. 16.
24 Njëjtë, fq. 23.

Twitter Digg Delicious Stumbleupon Technorati

Komentet

No Comments!

Komento këtë artikull:

* Emri
* E-mail adresa juaj 1
* Your Comment 2

shkronja të mbetura.

 

Shkruaj kodin:

Captcha

 

* Fusha duhet të plotësohet patjetër


1. E-mail adresa juaj nuk do të publikohet, dhe do të jetë e dukshme vetëm për administratorët e faqës.


2. Islam Gjakova.net e posedon të drejtën e redaktimit, modifikimit dhe fshirjes së komenteve që kanë përmbajtje ofenduese, që fyejnë dikë dhe që nuk i përmbahen temës së artikullit. Gjatë komenteve gjithashtu nuk lejohet reklamimi i ndonjë ueb-faqe.