Të trashëguarit dhe trashëgimia

Besohet se ligjet e trashëgimisë janë të lidhura ngushtë me sistemin normativ të shoqërisë, strukturën sociale dhe parimet e organizimit familjar, dhe janë tregues të fuqishëm të të gjitha këtyre. Një përngjasi veçanërisht konsekuente në kohët e lashta ekzistonte ndërmjet adhurimit familjar dhe pronësisë familjare. Ishte kjo, siç ka vërejtur DeCoulanges, “Një rregull pa përjashtim, si në ligjin grek ashtu edhe në atë romak, se pronësia nuk ka mundur të fitohet pa adhurim, apo adhurimi pa pronësi”

Citati i mësipërm me të cilën fillon ky vështrim si duket ka qenë parimi, nga i cili nxirreshin të gjitha rregullat e trashëgimit në mesin e popujve të lashtë.
Rregulla e parë e këtillë ishte se religjioni shtëpiak ka qenë... i trashëguar nga mashkulli në mashkull. Pasi që biri ishte vazhdues i natyrshëm i religjionit, ai po ashtu trashëgonte edhe pasurinë.

A. Ndërlikimet shoqërore të trashëgimisë

Përngjasi të ngjashme ekzistonin në shoqëritë tjera ndërmjet ligjit të trashëgimisë dhe aspekteve të tjera të strukturës sociale. Për shembull, trashëgimia ndër hebrenjtë “në masë të madhe ndjek vijat e breznisë brenda familjes. Nga ky rregull vijon se meshkujt janë të parapëlqyer si trashëgimtarë e jo femrat, pasi që vija e breznisë është patrilineale (atërore)”. Nga ana tjetër, në Arabinë paraislame, trashëgimia bazohej mbi parimin e “miqësinë në armë”. Kriteri kryesor i zgjedhshmërisë ka qenë aftësia për të kontribuar për fuqinë e fisit individual përmes pjesëmarrjes efektive në sportin popullor të luftërave fisnore. Kjo, ndër të tjerat, rezultoi me përjashtimin nga trashëgimia e grave, të miturve të të dy gjinive dhe të invalidëve, si dhe në pëlqimin e vijave atërore ndaj atyre amtare.
Ligjet e trashëgimisë gjithashtu mund t’i shënojnë marrëdhëniet brendafamiljare dhe drejtimin e ndryshimit shoqëror. Aty ku bija konsiderohej si e paaftë në pjesëmarrjen apo në vazhdimin e religjionit shtëpiak, ajo privohej nga e drejta për të trashëguar, siç ishte rasti me ligjin antik grek, sipas të cilit ajo nuk trashëgonte asgjë, as para e as pas martesës. Mirëpo aty, ku martesa nënkuptonte adoptimin e religjionit të burrit dhe dorëheqjen nga ai i babait, siç ishte rasti në ligjin romak, bija e martuar nuk trashëgonte asgjë nga babai. Roli i birit më të madh dhe ndikimi i leviratit mund të shihen në rregullativat e ndryshme të trashëgimisë ndër hebrenjtë. Në fillim, biri më i madh trashëgonte pothuajse tërë pasurinë. Në fazën e mëvonshme, atij i jepej vetëm një pjesë e dyfishtë. Bijve, që jetonin në shtëpinë e babait, u lejohej të trashëgojnë nga ai, derisa ata, të cilët ishin larguar nga aty nuk trashëgonin asgjë. Derisa burrat trashëgonin nga gratë e tyre, askund nuk përmendet se a kanë trashëguar këto të dytat nga të parët. Ka të ngjarë se gratë nuk kanë trashëguar, për shkak se ka qenë e panevojshme; për to janë kujdesur fëmijët e tyre apo edhe rregullat e leviratit. Mirëpo, gjatë kohës së ndryshimeve të Musaut iu lejua bijave, me kushte të caktuara që të trashëgojnë në mungesë të bijve dhe në parapëlqim ndaj agnatëve (farefisit nga babai). Derisa thuhet se rregullat e trashëgimisë në Arabinë paraislame kanë qenë të përcaktuara kryesisht nga mënyra luftarake e jetës, ligjet hebraike besohet se janë bërë shembull për t’u përshtatur një shoqërie të vendosur bujqësore. Ndoshta edhe më kuptimplote është ideja e lidhjes ndërmjet doktrinës së Popullit të Zgjedhur nga Zoti dhe të drejtave trashëguese. Sugjerohet se kjo doktrinë u ka dhënë hebrenjve një ndjenjë të veçantë kohezioni dhe solidariteti. Kjo ndjenjë pasqyrohej në ligjin e trashëgimisë, i cili kishte për qëllim që pasuria sa më gjatë të mbahej e paprekur, në vend që të ndahej në pjesë të vogla.
Disa dijetarë pajtohen me idenë se ligjet e trashëgimisë kanë shënuar lëvizje të reja në “evolucionin njerëzor” dhe në zhvillimin industrial. Lufta ndërmjet individualizmit dhe kolektivizmit, ndërmjet përrallave individuale dhe tendencave sociale të njerëzimit, ka dalë në shesh me Ligjin e trashëgimisë. Derisa individualizmi kërkon barazi ndërmjet të gjithë marrësve apo të zgjedhurve, misioni shoqëror i familjes shpesh kërkon një devijim nga ky parim i barazisë, dhe i shtyn një apo më tepër individë në prapavijë. Kështu që, e drejta e individit braktiset për hir të asaj të grupit. Pasi që është supozuar se e drejta e grupit mund të ruhet më së miri duke e mbajtur pasurinë të paprekur, gjinia femë- rore ndonjëherë më pak është favorizuar se ajo mashkullorja, e madje edhe pjesëtarët e të njëjtës gjini janë trajtuar në mënyrë të ndryshme; për ta zvogëluar ndarjen e pasurisë. Aq më tepër, disa hulumtues kanë ardhur në përfundim se në shekullin XIX fenomeni i të parëlindurit* nxiti zhvillimin e industrisë në qendrat urbane, derisa ndarja e pasurisë ndërmjet bijve favorizoi zhvillimin e industrive lokale në shtëpitë apo ato të punëtorive të vogla.

B. Karakteristikat e përgjithshme të trashëgimisë në islam

Krahasuar me atë që u shtjellua deri tani, do të ishte mjaft vështirë që Ligji islam i trashëgimisë të indentifikohet qoftë si kolektiv qoftë si individual, tradicional apo modern. Do të ishte e papërpiktë që ai të përshkruhet si i përcaktuar për një shoqëri bujqësore ose për komunitetet tregtare, i adaptuar për mënyrën ushtarake të jetës apo për profesionin e misionarisë. Duke iu drejtuar asaj se si mund të jenë apo si kanë mundur të jenë këto etiketa, ato nuk e demonstrojnë në mënyrë adekuate kuptimin e trashëgimisë në Islam. Më saktësisht thënë, mund të gjenden shembuj në përkrahje të individualizmit ose modernizmit, njësoj si mund të mblidhen ato për të përkrahur kolektivizmin ose tradicionalizmin. Në të vërtetë, disa dijetarë bashkëkohorë muslimanë, ndoshta me një ndjenjë të krenarisë së qartë, kanë shënuar se Ligji islam i trashëgimisë nxit frymën kolektive shoqërore, për shkak se ai favorizon shpërndarjen e pasurisë ndërmjet shumë trashëgimtarëve, dhe kështu e mban nën kontroll koncentrimin e pasurisë. Derisa ky orientim mund të ketë ndonjë bazë në thënien Kur’anore, ndoshta po ashtu është frymëzuar nga ndikimi ndërkombëtar i mendimit socialist. Sidoqoftë, mund të parashtrohet një kundërargument në favor të individualizmit, për shkak se çdo trashëgimtar brenda kategorive të caktuara trashëgon, dhe për shkak se të gjithë prindërit, bijtë, bijat, bashkëshortet, vëllezërit dhe motrat trajtohen në mënyrë të barabartë dhe të drejtë, siç do të shihet më vonë në këtë kapitull. Megjithatë, një ilustrim i këtillë do të dukej si jashtë kontekstit dhe mund të jetë më tepër kequdhëzues se sa ndihmues apo përfaqësues.
Lidhur me trajtimin e kësaj çështjeje karakteristikat e Ligjit islam të trashëgimisë duhet shikuar nga një këndvështrim tjetër. Në të vërtetë, vetë termi tjetër, siç duket, e karakterizon Ligjin islam më me përpikëri se çdo gjë tjetër që u sugjerua deri më tani. Ky është një dallim, që me siguri, së paku pjesërisht, shtrihet në thelb të vërejtjes së Robertsit dhe të të ngjashmeve me të se “Dekretet Kur’anore lidhur me shpërndarjen e pasurisë së personave të vdekur janë, në tërësi, të drejta, dhe shprehin një përparim të madh ndaj zakoneve të padrejta, dhe me të vërtetë të vrazhda, të cilat haseshin tek arabët në kohët paraislame.” Parimi i dallimit do të jetë pikënisja jonë në këtë pjesë, pasi që ai duket si treguesi më i mirë i asaj që është karakteristike për sistemin islam. Kjo, natyrisht, nuk i mohon ngjashmëritë ndërmjet sistemit dhe paraprijësve të tij. Ngjashmëritë e kë- tilla kanë ekzistuar; mirëpo ato, si edhe pangjashmëritë, disa herë janë tepruar deri në pikën e absurdit.
Ligji islam i trashëgimisë nuk nënkuptonte dorëheqjen e plotë nga traditat e mëparshme, aq sa nuk nënkuptonte as vartësinë e plotë nga to. Thënë më mirë, ai e përzjeu zakonin me “shpalljen” dhe e bashkoi të vjetrën me të renë. Ajo që buroi nga kjo ishte diçka që dallohej, jo vetëm nga praktikat lokale arabe, por gjithashtu edhe nga ligjet e Lindjes së Afërt antike dhe të rajoneve mesdhetare. Dallimi në disa drejtime ishte aq fundamental, saqë shkaktoi fyerje dhe tmerr, madje edhe në mesin e disa muslimanëve. Në faqet vijuese, shkurtimisht do të shqyrtohen aspekte të ndryshme të këtij dallimi.

C. Dimensionet themelore të ligjit të trashëgimisë

1. Bazat e trashëgimisë
Manifestimet e dallimit ndërmjet sistemit islam të trashëgimisë dhe paraprijësve të tij janë të shumëfishta dhe gjithpërfshirëse. Siç kemi shënuar, Ligji greko-romak është përcaktuar nga religjioni shtëpiak dhe kështu i ka përjashtuar disa kushërinj të parë - bijat. Sistemi hebraik në masë të madhe ndiqte linjat atërore të origjinës dhe parapëlqente disa trashëgimtarë ndaj të tjerëve. Zakoni pagan arab ishte arbitrar dhe përcaktohej nga e ashtuquajtura miqësi në armë. Kështu, ai favorizonte pasardhësit mashkullorë atërorë, adoptimin dhe aleancën e përbetuar apo klientelën. Nga ana tjetër, sistemi islam u themelua mbi dy baza: natyralen, lidhjen “dylinjore” përmes linjave atërore dhe amnore dhe afrinë aktuale përmes martesës ose të variantit të tij “legjitim” të “konkubinatit”. Në mungesë të këtyre dy bazave, nga disa shkolla juridike është pranuar një e tretë që mund të quhet patronazhi i ndërsjellë vullnetar ose wela. Ky ishte një version i modifikuar i praktikës paraislame të aleancës së përbetuar.
Këto baza të trashëgimisë i mënjanuan disa kategori tradicionalisht të zgjedhshme, ndërsa përfshinë klasa të reja trashëgimtarësh. Ata, të cilët formalisht trashëgonin pasurinë në bazë të adoptimit, të përbetimit të shpallur të aleancës dhe të arbitraritetit nuk do të jenë më të zgjedhshëm në sistemin e ri të Islamit. Adoptimi, në veçanti, krejtësisht u përjashtua nga bazat e trashëgimit. Përbetimi i shpallur i aleancës njësoj u mënjanua, u zëvendësua apo u modifikua në atë mënyre, që rrallë do të mund të zbatohej edhe atëherë vetëm sipas mendimit të disa juristëve. E drejta për testament (vasijet) u rishqyrtua dhe u vu nën kontroll përmes disa masave. Çdo musliman u nxit nga Pejgamberi (s.a.v.s.) që ta shkruajë vasijetin e vet sa më shpejt që është e mundshme dhe ta vërtetojë nga dy dëshmitarë të kualifikuar. Muslimanëve iu ndalua që t’i bëjnë vasijetet në favor të cilitdo trashëgimtar të mundshëm, apo që përmes vasijetit të asgjësojë më tepër se një të tretën e pasurisë së tij të pastër pa lejen e trashëgimtarëve të ardhshëm. Arsyeja e dhënë nga Pejgamberi (s.a.v.s.) për kufizimin e këtillë të së drejtës së testamentit ka qenë ajo se është më mirë që trashëgimtarët të lihen të siguruar se sa nevojtarë.
Klasat e shtuara të trashëgimtarëve dukshëm i kanë kaluar në numër ato, të cilat qenë përjashtuar nga ligji i ri. D.m.th. në Islam një numri të madh të trashëgimtarëve u janë akorduar disa të drejta të caktuara, që shpesh nënkuptonte ndarjen e pasurisë në pjesë më të vogla. Gjinia, mosha, apo rendi i lindjes tanimë nuk përbënin pengesë të përgjithshme ndaj përshtatshmërisë për trashëgim. Gratë (nënat, bashkëshortet, bijat, motrat), invalidët, të miturit e të dy gjinive, dhe prindërit tani kishin të drejtë për pjesë të caktuar. Përfshirja e tyre u bë më tepër rregull i përcaktuar se sa për-jashtim mirëdashës apo i diskutueshëm. Kjo shënoi një largim të rëndësishëm nga sistemet e mëparshme lokale si dhe të atyre të trashëgimisë, sepse, në sistemin islam nuk është bërë kurrfarë dallimi ndërmjet babait dhe nënës, birit të parë dhe të fundit, fëmijëve të nënave të lira dhe të atyre të nënave robëresha, bijave të martuara dhe të pamartuara. Kjo gjë nuk kishte më të bëjë me çështjen e simpatisë dhe të simpatizuarve në mesin e trashëgimtarëve; por ajo tashmë u shndërrua në një shpërndarje të gjerë, të diferencuar, të pasurisë së trashëguar. Kurdo që paraqitej diferenca në shkallë ndërmjet klasave dhe trashëgimtarëve, ajo, siç duket, ishte në përpjesëtim me obligimet e diferencuara. Duhet shënuar se me përcaktimin e pjesëve të fiksuara për trashëgimtarët e cekur në këtë kontekst, Islami mori një qëndrim dukshëm të ndryshëm. Ai “dallohej” nga sistemi greko-romak, i cili përgjithësisht i përjashtonte bijat; nga sistemi hebraik dhe i Musait, që me sa duket e ka përjashtuar gruan dhe me siguri bijat, po qe se ka pasur bij mbijetues, dhe që birit më të madh i jepte pjesën e dyfishtë; dhe sistemi paraislam arab, i cili i përjashtonte gratë, të miturit dhe invalidët.
2. Përjashtimi nga trashëgimia, përjashtimi i tërësishëm dhe i pjesërishëm Njësoj siç i ka pranuar bazat e ndryshme për trashëgimi, Islami e ka bërë të njëjtën edhe përkitazi me përjashtimin nga trashëgimia. Në këtë titull, do të diskutohen tri kategori:
a) trashëgimtarët e mundshëm, të cilët janë krejtësisht të përjashtuar nga trashëgimia për shkak të diçkasë që kanë bërë ose për shkak të ndonjë tipari, të cilin e kanë;
b) trashëgimtarët e mundshëm, të cilët bëhen tërësisht të përjashtuar vetëm për shkak të ndërmjetësimit të çfarëdo pranuesve të tjerë, të cilët janë më të afërt me të vdekurin; dhe
c) trashëgimtarët e mundshëm, të cilët janë vetëm pjesërisht të përjashtuar; pjesët e tyre mund të reduktohen në llogari të pranuesve të tjerë.
a. Kategoria e parë - Pengesat kategorike Kjo kategori përbëhet nga persona, të cilët janë të përjashtuar për shkak të ca veprimeve ose vetive të caktuara, që paraqet pengesë absolute për trashëgim. Këto pengesa janë kryesisht me sa vijon:
1. Vrasja. Një person, i cili shkakton vdekjen e një personi tjetër nuk mund të trashëgojë pasurinë e të vdekurit, sado që të jetë e afërt lidhja formale midis këtyre të dyve, p.sh., fëmijë-prind, burrë-grua, etj. Vrasja e pengon tërësisht vrasësin nga trashëgimi i pasurisë së të vrarit. Përveç thënies së Pejgamberit (s.a.v.s.) në këtë drejtim, arsyeja këtu është se trashëgimtari mund të dëshirojë ta përshpejtojë vdekjen e një trashëgimlënësi të pafajshëm, me qëllim të trashëgimisë së parakohshme. Një pjesë e dënimit është që t’i mohohet atij plotësisht ajo që do të mund ta trashëgonte, po qe se nuk do ta shkaktonte vdekjen e panatyrshme të trashëgimlënësit. Aq më tepër, trashëgimia ndër kushërinjtë bazohet në bamirësinë dhe solidaritetin e ndërsjellë, dhe është e përcaktuar për t’i nxitur këto ndjenja familjare. Vrasja është antitezë e plotë e mbarë idesë së trashëgimisë së ndërsjellë mes kushërinjve. Prandaj, kundërvajtësit i ndalohet që të bëjë çfarëdo kërkese, përndryshe të vlefshme, ndaj pasurisë së viktimës së vdekur.
2. Dallimi në religjion. Nga të gjithë juristët konsiderohet se një jomusliman nuk duhet të trashëgojë pasurinë e kushëririt të tij musliman. Bazë për këtë doktrinë po ashtu është edhe një thënie e Pejgamberit (s.a.v.s.). Meqë trashëgimia është një lloj shprehjeje solidariteti, dhe një medium bashkëpunimi (parime këto, të cilat normalisht nuk i lidhin individët e religjioneve të ndryshme), ekziston pak bazë e ndërsjellë për trashëgim ndërmjet kushërinjve muslimanë dhe jomuslimanë. Për sa i përket trashëgimit të një muslimani nga pasuria e kushëririt të tij jomusliman, sipas opinionit të të gjithë juristëve, përveç të Shi’itëve Imamitë, vlen i njëjti parim. Këta të fundit lejojnë që pala muslimane të trashëgojë nga kushërinjtë jomuslimanë, por jo edhe vice versa. Ky qëndrim është i bazuar në ca interpretime të disa haditheve të Pejgamberit (s.a.v.s.) dhe në mendimin e disa As’habëve të afërt të Pejgamberit (s.a.v.s.). Sidoqoftë, ndalimi i trashëgimisë së ndërsjellë ndërmjet kushërinjve muslimanë dhe jomuslimanë nuk e përjashton kërkimin e ndihmës në aktet e testamentit. Është e lejueshme, së paku për palën muslimane, që të bëhen testamente në favor të bashkë- shortes së tij jomuslimane apo kushërinjve të afërt brenda kufirit të një të tretës së pasurisë së tij, e madje edhe përtej kësaj, por në këtë rastin e fundit me pëlqimin e trashëgimtarëve të tjerë.
3. Skllavëria. Skllavit nuk i lejohet që të trashëgojë nga kushëriri i tij i lirë që ka vdekur. Ky supozim është bërë me siguri për shkak se nuk ka gjasa për ndërsjellje të drejtë ndërmjet këtyre të dyve. Skllavi praktikisht nuk ka asgjë, dhe mundësia që ai t’i lërë ndonjë pasuri trashëguese kushëririt të tij të lirë është faktikisht joekzistuese. Megjithatë, po qe se pas të vdekurit kanë mbijetuar vetëm kushërinj skllevër, disa juristë konsiderojnë se pasuria duhet shitur dhe fitimi të përdoret për lirimin e skllevërve. Juristët e tjerë konsiderojnë se fitimi prej asaj pasurie duhet të dërgohet në Arkën Publike (Bejt-ul-mal).
4. Vendbanimi i ndryshëm. Disa juristë janë të mendimit se, me qëllim që të jetë i kualifikuar, trashëgimtari duhet të jetë banor nacional apo i përhershëm i të njëjtit shtet, rajon apo lokalitet. Nuk mund të ketë trashëgimi të ndërsjellë ndërmjet kushërinjve, të cilët banojnë në shtete të ndryshme, sidomos nëse nuk ekzistojnë marrëveshje lidhëse ndërmjet atyre shteteve. Nga kjo mund të supozohet se do të ishte jopraktike të zbatohet ligji i njëjtë mbi njerëzit e shteteve apo rajoneve të ndryshme dhe të pritet ndonjë solidaritet apo bashkëpunim përmes trashëgimit. Po ashtu, është e mundshme se kjo klauzolë mund të ketë qenë si rezultat i autonomive rajonale ose konfliktit ndërmjet provincave muslimane që janë përfshirë në Perandorinë Islame.
b. Kategoria e dytë; Përjashtimi i plotë Kjo kategori përfshin trashëgimtarët legjitimë, të cilët janë të përjashtuar tërësisht nga trashëgimia, për shkak të ndërmjetësimit të kushërinjve të tjerë të afërt nga ana linjore me të vdekurin. Kjo rregull në dukje është e bazuar në parimin e parë- sisë së ndërsjellë të obligimeve dhe të të drejtave. Pasi që përgjegjësia e ndërsjellë ndër kushërinjtë është e shpërndarë sipas afrisë linjore, me siguri është ndier se dobitë reciproke, p.sh., të drejtat e trashëgimit, duhet trajtuar në mënyrë të ngjashme. Kështu, një kushëri i brezit të dytë, p.sh., gjyshi (gjyshja) i të vdekurit, nuk trashëgon, po qe se në mesin e të mbeturve gjendet ndonjë kushëri i brezit të parë, siç është prindi. E as që trashëgon nipi (mbesa), po qe se ka djalë. Po qe se i ndjeri ka qenë në nevojë gjatë jetës, kushërinjtë e brezit të parë, fëmija dhe prindi do të thirreshin për ta mirëmbajtur atë dhe do të ishin të urdhëruar ta bëjnë këtë para atyre të brezit të dytë, respektivisht, nipërit (mbesat) dhe gjyshi (gjyshja). Shpërndarja e pronës së personit të ndjerë ndjek të njëjtën rregull. Parimi i përgjithshëm këtu është se një trashëgimtar, p.sh., vëllai, i cili është në marrëdhënie me të ndjerin përmes një tjetri, apo që është më i largët se një tjetër, p.sh., babai ose biri, nuk trashëgon po qe se këta të fundit janë ndër të gjallët.
c. Kategoria e tretë; Përjashtimi i pjesërishëm Kjo kategori përbëhet nga trashëgimtarët pjesët e të cilëve mund të ndryshojnë, por të cilët nuk janë krejtësisht të përjashtuar. Ky mund të quhet një përjashtim i pjesërishëm, ndërsa efekti i tij është një shpërndarje e gjerë e pasurisë në pjesë më të vogla. Për shembull, pjesa e burrit varet nga ajo se a ka lënë gruaja e ndjerë pas vetes fëmijë apo jo. Po qe se ajo lë një ose më tepër fëmijë, pjesa e burrit reduktohet nga gjysma në një të katërtën e pasurisë së pastër. Nuk ka lidhje se a janë fëmijët edhe të tij apo vetëm të gruas, përmes ndonjë martese tjetër. I njëjti parim i reduktimit apo i përjashtimit të pjesërishëm vlen edhe për pjesët e gruas, bijave, bijve, vëllezërve, motrave e kështu me radhë. Megjithatë, disa persona të përjashtuar pjesërisht mund të përjashtohen plotësisht. Për shembull, motra e të ndjerit është e përjashtuar nga gjysma e pjesës në një të tretën, po qe se ekziston edhe një motër tjetër; mirëpo, motra do të përjashtohet plotësisht, po qe se në mesin e trashëguesve gjendet biri i babait të të ndjerit. Megjithëkëtë, disa trashëgimtarë nuk mund të përjashtohen plotësisht, e drejta e tyre për trashëgim është parësore. Ajo mund të rregullohet apo të reduktohet, por kurrë nuk mënjanohet në llogari të ndonjë trashëgimtari tjetër. Këta trashëgimtarë parësorë janë bashkëshortët (burri dhe gruaja), të dy prindërit dhe fëmijët (bijtë dhe bijat) e të ndjerit. Asnjë person tjetër nuk mund ta përjashtojë plotësisht ndonjërin nga këta të afërm nga trashëgimia; e drejta e tyre është e patjetërsueshme, edhe pse pjesët e tyre mund të reduktohen për shkak të pranisë së më tepër benefikuesve.
Në këtë pikë zakonisht parashtrohet çështja e “përfaqësimit”. Është qëndrim formal se, për shembull, një nip pa baba nuk trashëgon nga gjyshi i tij, po qe se ky ka lënë pas vete fëmijë të tjerë të drejtpërdrejtë, të cilët janë xhaxhallarët apo hallat e nipit. Megjithatë, disa juristë konsiderojnë se nipi pa baba ka të drejtë për atë, që do të ishte pjesa e babait të tij të ndjerë po të ishte i gjallë. Ky është i ashtuquajturi “testament kujdestar”, që duhet ekzekutuar brenda një të tretës së pasurisë.
3. Klasat e trashëgimtarëve Në këtë pjesë do t’i marrim shkurtimisht në konsideratë klasat e ndryshme të trashëgimtarëve sipas bazës së përshtatshmërisë së tyre. Nuk do ta plotësonte shumë shqyrtimin tonë po qe se specifikohen pjesët e çdo individi të çdo klase dhe kushtet e detajizuara që nënkuptohen. Skicat, tabelat dhe diagramet adekuate janë dhënë në burimet mjaft të specializuara për këtë çështje. Thënë më mirë, diskutimi do të jetë i përgjithshëm, mirëpo me theks të duhur mbi dallimet dhe diferencimet që mund të jenë të dobishme. Të gjitha shkollat Sunnite dhe Shi’ite të Ligjit islam pajtohen në parimet e trashëgimisë siç janë:
a) marrëdhënia e atribuar (ngarkuar) e gjakut, b) marrëdhënia fisnore përmes martesës dhe c) patronazhi i fituar apo marrëdhënia wela. Trashëgimtarët, të cilët janë të pranuar në bazë të këtyre parimeve janë kryesisht të njëjtë në të gjitha shkollat. Dallimet, në tërësi, janë me rëndësi të vogël teknike, edhe pse mund të jenë interesante nga aspekti sociologjik. Megjithatë, shkolla Hanefite e shpërndarjes këtu do të merret si përfaqësuese e interpretimit Sunnit të ligjit, ndërsa skema e Ithna Asherive (Shi’itëve Dymbëdhjetë Imamësh) si përfaqësuese e përgjithshme e interpretimit Shi’it.
a. Skema Sunnite e shpërndarjes
Sipas shkollës Hanefite, ekzistojnë tri klasa kryesore të trashëgimtarëve.
1) Trashëgimtarët parësorë kur’anorë Klasa e parë përbëhet nga trashëgimtarët Kur’anorë, ndarësit parësorë të sasisë, apo pranuesit e pjesëve të fiksuara siç quhen ata në mënyrë të ndryshme. Kjo përfshin katër nënklasa mashkullore dhe tetë femërore. Ndarësit mashkullorë janë: burri, babai, i ashtuquajturi gjysh i vërtetë, pavarësisht sa i sipërm (stërgjysh, stërstërgjysh, etj), dhe vëllai nga barku (nga nëna). Ndarëset femërore janë: gruaja, nëna, e ashtuquajtura gjyshe e vërtetë (stërgjyshe,...), motra nga barku (nga nëna), bija, bija e djalit, sado e poshtme, motra e lindur dhe motra e “gjakut” (prej një babai, por jo edhe prej një nëne).
Duhet shënuar se disa nga këta ndarës i përjashtojnë të tjerët tërësisht ose pjesërisht, dhe se pjesët e tyre mund ta shterin pasurinë duke e arritur tërësinë e plotë. Megjithatë, disa herë pjesët e fiksuara mund të kalojnë në më tepër se një tërësi, për shembull, me gruan 1/8, dy bijat 2/3, babain 1/6 dhe nënën 1/6 (që është e barabartë me 27/24 ose se njësia kalohet për 3/24 ose 1/8 - U.P.). Kjo quhet awl, ndërsa pjesët e copëtuara reduktohen në mënyrë proporcionale. Ndonjëherë ndoshta as pjesët nuk mund ta arrijnë tërësinë, me ç’rast mbetja do të ndahet ndër trashëgimtarët, ndërsa pjesët proporcionalisht do të shtohen përmes reddit apo “kthimit”, sipas një interpretimi juridik, ose mbetja do të bartet në Arkën Publike (Bejt-ul-mal), sipas interpretimit tjetër.
2) Trashëgimtarët nga babai (agnatët) Klasa tjetër kryesore e trashëgimtarëve përbëhet nga agnatët (farefisi i babës) apo të ashtuquajturëve mbetës. Agnat është një mashkull, i cili me të vdekurin është i lidhur përmes një mashkulli tjetër apo përmes një çifti prej një mashkulli e një femre, p.sh., një vëlla “gjaku” apo përkatësisht një vëlla i lindur. Agnati, apo mbetësi, pranon atë që ka mbetur, nëse ka mbetur, pas ndarësve të klasës së parë kryesore, tërë pasurinë në mungesë të ndonjë ndarësi, dhe asgjë, po qe se ndarësit e shterin pasurinë. Një nënklasë e rëndësishme e mbetësve është ajo e bijve. Biri nuk është njëri nga ndarësit e përpiktë Kur’anorë; mirëpo, ai është një mbetës i posaçëm, i cili nuk mund të përjashtohet nga akëcili trashëgimtar i cilësdo klase dhe i cili përjashton trashëgimtarët e tjerë, mbetësit apo ndarë- sit e përjashtueshëm.
3) Trashëgimtarët jokur’anorë, jombetës
Klasa e tretë kryesore përbëhet nga trashëgimtarët “amtarë”. Trashëgimtar amtar është cilido kushëri, që nuk është as ndarës Kur’anor e as agnat, p.sh., fëmija e bijës. Trashëgimtarët amtarë trashëgojnë në mungesë të ndarësve Kur’anorë ose mbetësve, dhe në parapëlqim të mbrojtësve të ndërsjellë dhe Shtetit. Nënklasat kryesore të këtyre janë: fëmijët e bijës, fëmijët e motrës, bija e vëllait, fëmijët e vëllait amtar, tezet dhe dajallarët, bijat e xhaxhait dhe babai i nënës (gjyshi). Kjo klasë e trashë- gimtarëve ka nxitur diskutim të tepërt dhe kontrovers ligjor ndër shkollat juridike Sunnite.
Debati rreth të drejtave të trashëgimtarëve amtarë kthehet prapa në kohë deri në ditët e As’habëve dhe të trashëgimtarëve të tyre të hershëm (Tabiûn), disa nga të cilët interpretonin burimet ligjore në mënyrën që u lejonte këtyre kushërinjve të trashëgojnë. Ky interpretim më vonë u pranua nga juristët Hanefitë të Kufës, në Irak. Juristët e tjerë, duke i përfshirë edhe udhëheqësit e shkollave kryesore Sunnite, konsideronin se kushërinjtë amtarë nuk trashëgojnë; çka do që mbetet nga pasuria, pas ndarësve dhe mbetësve, i takon Arkës Publike (Bejt-ul-mal) në vend se amtarëve. Nga secila anë e debatit gjendeshin argumente tekstuale dhe analogjike, të paraqitura me qëllim të mbrojtjes së qëndrimeve përkatëse. Argumentet siç duket kishin peshë të njëjtë për sa i përket qëndrueshmërisë së brendshme. Dëshmia e brendshme tekstuale është e dykuptimtë dhe kështu ia shtron veten interpretimeve të ndryshme. Prandaj, do të ishte mjaft vë- shtirë të kuptohet apo të shpjegohet problemi pa iu referuar disa faktorëve të jashtëm, jashtëteoretikë në mjedisin social. Ndoshta juristët Hanefitë irakianë nga Kufa e pranuan një qëndrim të tillë të favorshëm ndaj kushërinjve amtarë, për shkak se shoqëria atëherë ishte e re, ndërsa popullata relativisht heterogjene, fizikisht e lëvizshme, politikisht e pasigurt edhe pse qendrore. Hapësira e muslimanëve zgjerohej me të shpejtë dhe administrativisht rritej e bëhej e ndërlikuar. Mjedisi irakian, me t’u bërë seli zyrtare e pushtetit politik, po bëhej po ashtu edhe qendër zyrtare kulturore, në të cilën derdheshin kanale të ndryshme si të Lindjes ashtu edhe të Perëndimit, ndonjë- herë në mënyrë harmonike e ndonjëherë përçarëse. Në rrethana të këtilla të konvergjencës dhe konfliktit kulturor, pasigurisë dhe centralizimit politik, largimit nga shtylla e thjeshtë familjare dhe aventura në të panjohurën komplekse, familja - njësia themelore e shoqërisë - mund t’i nënshtrohej ndikimeve çrregulluese. Juristët muslimanë morën dhe shpesh luajtën rolin e udhëheqësve fetarë, reformatorëve shoqërorë dhe rojtarëve jozyrtarë të fesë dhe të shoqërisë. Ata me siguri është dashur të kujdesen për mirëqenien e shoqërisë dhe të familjes. Mirëpo, duke marrë parasysh fuqinë e tyre të kufizuar apo joekzistuese politike mbi gjendjen zyrtare të çështjeve, ata me siguri u përpoqën që së paku ta sigurojnë familjen kundër shpërbërjes. Nuk është e pabesueshme se ata besonin që njëra mënyrë për ta arritur këtë qëllim ka qenë zgjerimi i sferës së reciprocitetit ndër anëtarët familjarë, për t’i përforcuar ndjenjat e tyre të obligimeve të ndërsjella dhe për t’u kujdesur për autonominë e tyre nga mjedisi i jashtëm zyrtar. Duke u lejuar kushërinjve amnorë të trashëgojnë mbetjen e pasurisë, në vend të mbrojtësve apo Shtetit, jo vetëm që do ta shtonte solidaritetin farefisnor, por po ashtu edhe do ta bënte të panevojshme që kushërinjtë nevojtarë të kërkojnë ndihmë nga zyrtarët e Shtetit. Anëtarët e familjes do të bëheshin të vetëmjaftueshëm dhe reciprokisht të angazhuar për ndihmën e njëri tjetrit, për shkak se me të drejtën e trashëgimit në kohë begatie vjen edhe obligimi korrespondues i përkujdesit në kohë nevoje. Mund të përsëritet se këta juristë të njëjtë irakianë ishin ata, të cilët e zgjeruan sferën e përgjegjësisë së ndërsjellë të kushërinjve dhe që konsideruan farefisin e disa brezave përgjegjës për mirëmbajtjen e njëri-tjetrit. Për dallim, shoqëritë e Medines dhe të Mekkes, ku u zhvillua kundërqëndrimi, me siguri nuk i janë nënshtruar llojit dhe shkallës së njëjtë të influencës, sepse as që ka qenë në dukje familja e rrezikuar deri në atë shkallë të njëjtë. Këtu, gjithashtu, juristët, të cilët ua mohuan kushërinjve amtarë të drejtën për të trashëguar, ishin ata, që i kufizuan obligimet e ndërsjella të farefisit në anëtarët e afërt të familjes. Megjithatë, duhet shtuar se këta juristë i përkrahnin qëndrimet e tyre përkatëse kryesisht me thëniet autentike, megjithëse të dykuptimta, Kur’anore dhe të Pejgamberit (s.a.v.s.), të cilat u interpretuan në mënyra të ndryshme, në dritën e situatës bashkëkohëse.



Dr. Hamude abdulati
Revista Hëna e Re 282

Twitter Digg Delicious Stumbleupon Technorati
Index ->

Komentet

No Comments!

Komento këtë artikull:

* Emri
* E-mail adresa juaj 1
* Your Comment 2

shkronja të mbetura.

 

Shkruaj kodin:

Captcha

 

* Fusha duhet të plotësohet patjetër


1. E-mail adresa juaj nuk do të publikohet, dhe do të jetë e dukshme vetëm për administratorët e faqës.


2. Islam Gjakova e posedon të drejtën e redaktimit, modifikimit dhe fshirjes së komenteve që kanë përmbajtje ofenduese, që fyejnë dikë dhe që nuk i përmbahen temës së artikullit. Gjatë komenteve gjithashtu nuk lejohet reklamimi i ndonjë ueb-faqe.