Autoritetin mund ta pėrkufizojmė nė disa forma, sipas fushės sė sovranitetit, brendėsisė dhe burimit tė legalitetit. Por, nė pėrgjithėsi; autoritetin mund ta cilėsojmė si njė dėshirė ose vullnet tė lart, legjitim qė ka fuqinė sanksionuese. Pa marrė parasysh pėrkufizimin, autoriteti nxjerrė nė pah gjithmonė ēėshtjen e legalitetit. Tani shtrohet pyetja prej nga e merė autoriteti, qė ėshtė shprehje e dėshirės superiore, tė drejtėn pėr tė deklaruar se ėshtė i drejtė, i vėrtetė, legal, prej nga e merė fuqinė sanksionuese? Pėrgjigja qėndron nė klasifikim specifik tė autoritetit. Nė kuadėr tė mėsimeve ekzistojnė tri lloje tė autoritetit legal:
1.autoriteti absolut dhe transcendental
2.autoriteti fetar
3.autoriteti njerėzor
Autoriteti absolut dhe transcendental:
Ky lloj autoriteti i takon vetėm Allahut xh.sh. pėr kėtė arsyeja ėshtė shumė e qartė. Ti besosh Allahut, do tė thotė t'i njohėsh atributet e Tij tė pėrsosmėrisė qė janė tė detyrueshme e tė domosdoshme lidhur me ekzistencėn e Tij tė lartė si dhe atributet e lejueshme, ta besosh ashtu (sipas atyre atributeve) dhe ta quash tė lartė dhe larg atributeve qė shprehin mangėsi. Allahu ėshtė i cilėsuar me tė gjitha atributet e pėrsosmėrisė tė denja pėr emrin e Tij dhe s'ka tė bėjė me atributet e mangėsisė. Dhe pėr kėtė, mė tutje, Ai ėshtė Krijues i vetėm i qenieve, i gjėrave tė dukshme dhe tė padukshme, i gjėrave tė gjalla dhe tė vdekura. Shkaku i ekzistencės sė ēdo gjėje tė gjallė ėshtė Ai; Ai ua jep fuqinė atyre. Ai ėshtė absolut, i pavarur, transcendental, ėshtė superior mbi tė gjitha gjėrat, ėshtė i patėmetė. Ēdo gjė jashtė Tij, ēdo gjė nė gjithėsi ėshtė e lidhur dhe varet nga Ai. Jashtė dėshirės, fuqisė dhe diturisė sė Tij nuk ekziston asnjė qenie, vend ose subjekt. Argument pėr kėtė ėshtė vetė fjala e Allahut xh.sh ku thotė: "Allahun e lartėson me adhurim ē'ka nė qiej e nė tokė dhe Ai ėshtė i gjithėfuqishmi i urti. I Tij ėshtė pushteti nė qiej e nė tokė, Ai jep jetė dhe Ai jep vdekje dhe Ai ka fuqi pėr ēdo send. Ai ėshtė i pari qė s'ka fillim dhe i fundit qė s'ka mbarim, i dukshmi dhe i padukshmi, dhe Ai ėshtė mė i dijshėm pėr ēdo gjė. Ai ėshtė qė krijoi qiejt e tokėn vetėm pėr gjashtė ditė, pastaj mbisundoi Arshin. Ai e di ēka futet nė tokė dhe ēka del prej saj, ēka zbret prej qiellit dhe ēka ngritėt nė tė, dhe Ai ėshtė me ju kudo qė tė jeni, Allahu ėshtė pėrcjellės i asaj qė punoni. Vetėm i Tij ėshtė sundimi i qiejve dhe i tokės dhe vetėm te Allahu kthehen tė gjitha ēėshtjet. Ai e ngėrthen (e zgjaton) natėn nė ditė dhe e ngėrthen (zgjaton) ditėn nė natė dhe Ai ėshtė qė i di tė fshehtat nė gjokse".
Ėshtė Allahu Ai, qė u ka dhėnė jete sendeve, objekteve qenieve trupore dhe shpirtėrore, i cili ka krijuar gjithėsinė dhe ka ven njė rend tė funksionimit, i cili ka vėnė ligje kozmike, ka vėnė njė lidhshmėri zingjirore ndėrmjet jetės dhe vdekjes. Allahu ėshtė Ai, tė Cilit i pėrkasin cilėsitė i pėrhershėm pa fillim dhe i pėrhershėm pambarim. Njėkohėsisht, argument pėr kėtė ėshtė se sikur Allahu tė ishte i paraprirė me mosekzistim atėherė njė gjė e tillė do tė patjetėrsonte faktorin, i cili ka bėrė qė ai tė ekzistojė kėshtu qė atėherė ėshtė e pamundur qė duke qene ai kėshtu, tė jetė zot Allahut xh.sh, ėshtė e pamundur qė ndonjėherė, Qenia e Allahut t'i nėnshtrohet mosekzistimit...kjo pėr arsye se siē nuk mund tė parafytyrohet mundėsia qė, i cili ka qenė mė parė dhe bėri qė ky tjetri tė jetė dhe tė ekzistojė. Pra, doemos Ai (i pari) ėshtė ai qė nuk ka fillim. Gjithashtu, rreth pėrhershmėrisė tė pambarim tė tė ketė ndonjė faktor ndikues nė krijimin e Atij qė ėshtė vaxhib'ul - vuxhud (qė ekziston vetvetiu); po ashtu nuk mund tė paramendohet tė ekzistojė ndonjė faktor qė ta zhduki Atė, pėrndryshe Ai atėherė nuk do tė ishte qė ekziston vetvetiu. Nga kjo edhe mund tė kuptojmė se asnjė qenie, person ose forcė nuk mund t'i bėhet ortak Atij, dhe nuk mund ta ndaj autoritetin e Tij. "...vendimi (nė ēėshtje e adhurimit) nuk i takon kujt pos Allahut..."
Kėto dhe shumė rregulla tė tjera Allahu ua sqaron njerėzve nėpėrmjet tė Dėrguarve tė Tij, madje pėr kėtė ėshtė edhe kjo thėnie kuranore ku Allahu xh.sh i drejtohet Pejgamberit a.s me fjalėt: "Thuaj: "Unė i pėrmbahem tė vėrtetės (qė mė erdhi) nga Zoti im. Ju e gėnjet atė, e pėr atė qė nguteni ju (dėnimi), nuk e bėjė unė, vendimi i takon vetėm Allahut; Ai e rrėfen tė vėrtetėn Ai ėshtė mė i miri gjykues". Gjithashtu nė ajetin vijues, Allahu xh.sh autoritetin e Tij na e pėrkujton kėshtu: "...Kėto janė dispozita tė Allahut me tė cilat Ai gjykon ndėrmjet jush; Allahu ėshtė mė i dijshmi, mė i informuari". "A nuk ėshtė Allahu mė i urti gjykues?" njohuria absolute e sė vėrtetės i takon vetėm Allahut, pra, dituria e njeriut ėshtė relative. Njeriu, mund tė arrij shumė tė mira materiale nė tokė, por edhe kjo ėshtė nga ana e Allahut, pas gjithė kėsaj kjo pėrsėri mbetet relative te njeriu sepse fuqia e njeriut ėshtė e krijuar dhe e vdekshme, por edhe e kufizuar. Pra ēdo pushtet krahas pushtetit tė Allahut ėshtė relativ dhe brenda suazave kohore. Autoriteti absolut dhe transcendental mund t'i pėrshkruhet vetėm Allahut xh.sh, dhe krahas kėsaj nuk mund tė jetė ndonjė rival shtesė ose dualizėm nė kėtė autoritet.
Autoriteti fetar:
Ky lloj autoriteti pėr nga karakteri qė ka, ėshtė i kufizuar me pejgamberin dhe ėshtė specifik vetėm pėr tė Dėrguarit e Allahut, tė cilėt pėr nga cilėsimi janė, tė zgjedhur nga Zoti, janė nėn mbrojtjen e Tij, dėrgohen si emisar.
Meqė qė tė tria kėto cilėsi zgjidhen drejtpėrdrejt nga Allahu, atėherė pejgamberia nuk ėshtė punė ė thjeshtė dhe qė mund tė ketė hamendesi nė shpalljen e misionit, si e tillė shpallja hyjnore dhe tė dėrguarit nė kėtė rast pėrfaqėsojnė autoritetin absolut tė Allahut xh.sh. dhe qė nga kjo del se ky autoritet merė legjitimitetin nga burimi hyjnor dhe gjėrat tė cilat kumtohen nga tė dėrguarit nuk janė produkt i hamendjeve tė tyre, por menaxhim i planė projektit tė Krijuesi dhe dėrguesit tė tyre Allahut xh.sh. "Ai (kurani) nuk ėshtė tjetėr pos shpallje qė i shpallet. Atė ia mėsoi, Ai fuqiploti (Xhibrili)". S'kėndejmi, ėshtė Allahu i cili udhėzon dhe ėshtė Xhibrili ai i cili dėrgon shpalljen te ai qė ka pėrcaktuar Allahu xh.sh. njohurit e sjella nga Xhibrili, qė tė gjitha janė tė shkruara nė Levhi Mahfudh, nė Pllakėn e Ruajtur, qė mė pastaj emisari i Tij, Xhirili a.s. i pėrcjell tek tė zgjedhurit e Tij nė tokė, tė Dėrguarit a.s. qė mė pas tė pėrcillen tek njerėzit nė mėnyrė tė drejtė dhe tė sigurt. Por, Pejgamberi nuk ėshtė vetėm kumtues, por ai ėshtė edhe kulmi i urtėsisė, shpalljen ia kumton njerėzve sipas direktivave tė Allahut xh.sh. (rreth kėsaj shiko suret; Kurani: En-Nahl: 64, 44, pastaj Ez-Zuhruf: 63). S'kėndejmi besimtarėt janė ata qė janė tė obliguar tė zbatojnė atė qė urdhėron i Dėrguari i Allahut. Shih pėr kėtė Allahu xh.sh thotė: "...ēka t'ju jep Pejgamberi, atė merreni e ēka t'ju ndalojė, pėrmbajuni dhe kini frikė Allahun, se Allahu ėshtė ndėshkues i ashpėr".
Nga ajetet e mėsipėrme jep tė kuptohet se atė qė rekomandon i Dėrguari ajo ėshtė urdhėr pėr ne, ngase kėto urdhra tė Pejgamberit janė autorizime tė Allahut xh.sh. pėr kėtė edhe njė ndėr parimet bazė tė tė Dėrguarve ėshtė edhe pagabueshmėria. Parimisht tė Dėrguarit e Allahut ishin tė mbrojtur nga gabimet, dhe nėse ndodhte qė nganjėherė tė jepte ndonjė vendim jo tė qėlluar rreth ndonjė ēėshtje tė caktuar, menjėherė tėrhiqej vėrejtja nga shpallja hyjnore dhe e pėrmirėsonte atė. Nisur nga kjo, edhe shumė nga orientalistėt nuk ngopen me fyerjet e tyre pikėrisht duke u nisur nga qortimet tė cilat i janė bėrė Pejgamberit Muhammed a.s, Musaut a.s dhe Pejgamberėve te tjerė. Duke u mbėshtetur nė kėtė ajet kuranor, "...kėrko falje pėr mėkatin tėnd..."qė aludon nė gabueshmėrinė e Pejgamberit Muhammed a.s. por edhe tė tjera janė disa dėshmi tė orientalistėve qė shpallja e Pejgamberit a.s nuk ėshtė aq e sterilizuar nga gabimet e tij njerėzore. Por, ashtu si thonė ata, ne themi pak mė ndryshe dhe shumė mė thjesht, po sikur Pejgamberi a.s tė manipulonte nga shpallja dhe te mohonte te qenėrit e tij njeri, me siguri edhe kėto ajete do t'i fshinte nga Kurani, sepse ėshtė shumė afėr mendsh qė asnjė projekt njerėzor nuk do tė dėshironte qė ta injoronte apo qortonte veten. Me siguri, secili projekt e proklamon projektin, si njė nga mė tė pėrsosuri dhe pa gabime.
Mė tutje, gjithmonė duhet pasur parasysh qė pejgamberi mos tė ngrihet me lart statusit tė vet. Ai ėshtė njė njeri qė merr frymė si njerėzit e tjerė, ha, pi, e merr uria, sėmuret dhe vdes. Kur mbyllet kanali i relevatės ai nuk mund tė arrij me aftėsitė e veta deri tė Pllaka e Ruajtjes...ai ėshtė autoritet i lart shpirtėror, qė ua komunikon dhe ua mėson tė tjerėve fenė, personaliteti i tij ėshtė shenjtė. Ka njė status i cili dallon nga statusi i njerėzve tė tjerė, por prapė se prapė ėshtė rob i Zotit dhe i dėrguar i Tij.
Autoriteti njerėzor:
Autoriteti i kėsaj kategorie nuk ka kurrfarė veēorie hyjnore ose transcendentale. Por ėshtė i pranueshėm legjitim dhe meriton tė respektohet. Rrjedhimisht, ky autoritet pėr nga karakteri qė ka pėrkufizohet me njeriun, dhe askush nuk mund ta shpallė hyjnor, tė shenjtė apo edhe transcendental. Pėrgjithėsisht ky autoritet qė i ėshtė lėnė njeriut pėrfshin edhe disa sfera tjetra tė autoritetit si atė shpirtėror, juridik etj.
Autoriteti shpirtėror; pjesėtarėt tė cilėt ndjekin kėtė metodė tė qėlluar dhe qė duke menduar rreth krijimit tė qiejve dhe tė tokės thellohen ne dituri. Kėta persona Allahu xh.sh nė kuran i cilėson me emrin rasihun qė ka kuptimin e njerėzve tė urtėsisė dhe tė mendimit tė madh. Allahu xh.sh thotė: "Ai ėshtė qė ta zbrit librin ty e qė nė tė ka ajete tė qarta dhe ato janė bazė e librit, e ka tė tjerė qė nuk janė krejtėsisht tė qartė (muteshabih). E ata qė nė zemrat e tyre kanė anim kah e shtrembra, ata gjurmojnė atė qė nuk ėshtė krejt e qartė pėr tė shkaktuar huti, e kinse kėrkojnė komentin e tyre. Po pos Allahut askush nuk e di domethėnien e tyre tė saktė. Dijetarėt e pajisur me dituri thonė: "Ne u kemi besuar atij (atyre qė janė tė paqarta), tė gjitha janė nga Zoti ynė! Por kėtė e kuptojnė vetėm ata qė janė tė zotėt e mendjes".
Po ashtu qė nėse pėr ndonjė gjė nuk kuptojmė t'i konsultojmė ehlu'dh-dhikri, pėrkujtuesit thotė Allahu xh.sh: "Ne as para teje nuk dėrguam tjetėr, pėrveē burra, tė cilėve u dhamė shpallje. Ju (idhujtar) pyetni pra dijetarėt (e Tevratit dhe Inxhilit) nėse ju nuk dini". Ky ajet aludon nė pėrkujtimin qė duhet bėrė njerėzve, dhe nė kėtė rast Allahu xh.sh mė tė zgjedhur pas Pejgamberėve si udhėrrėfyes ka pėrmendur dijetarėt duke i cilėsuar si ehlu'dh-dhikri.
b) autoriteti juridik; kėtė formulim mund ta quajmė edhe fusha e ixhtihadit. Norma e veta Zoti ua pėrcjellė njerėzve pėrmes Pejgamberėve tė Tij, tė cilėt udhėzojnė njerėzit se si ti vėnė nė praktikėn e tyre jetėsore. Por, qė kėto ligje para se gjithash tė ruajnė vitalitetin dhe freskinė e argumentimit nė rrethana dhe kohė, tė cilat rrethana mund tė jetė tė ndryshme, ka nevojė qė dijetarėt e zgjuar dhe tė pajisur me dije tė lart tė marrin kėtė pozitė, pra pozitėn juridike, apo thėnė ndryshe ixhtihadin e ndonjė ēėshtje tė caktuar. Nė kėtė rast ixhtihadi ėshtė njė fushė juridike me rėndės jetike. Po ashtu, pėrmes ixhtihadit tė dijetarėve njerėzit mė lehtė mund tė realizojnė objektivat e caktuara nė jetė pėr tė cilat nuk janė nė gjendje tė kuptojnė dispozitat tė cilat janė bėrė urdhėr pėr ta. Rrjedhimisht duhet pėrmendur se ēdokush nuk mund tė jetė muxhtehid, por para se gjithash duhet tė jetė i pajisur mė dijen mė tė lart tė mundshme dhe tė bėjė pėrpjekje maksimale nė zgjidhjen e ndonjė situate tė caktuar nė fakt edhe vetė kuptimi i fjalės Ixhtihad ka kėtė kuptim, pėrpiqem mundohem. Duhet pasur parasysh edhe kėtė fakt se ky autoritet nuk mund tė jetė absolut. Dituria e muxhtehidit nuk ėshtė absolute dhe 100% e saktė, por koniunukturale, supozicioniste, sepse bazohet nė njė koment specifik qė krijon marrėdhėnie midis jetės dhe kuranit dhe sunnetit. Kėtė e ilustron mė sė miri edhe hadithi i Pejgamberit a.s. ku thotė: "Edhe nėse muftitė tė japin fetva (dezicion), t'i prapė pyete dhe konsultojė zemrėn tėnde (kėrkoje fetvanė prej saj, verifikoje nė zemrėn tėnde).
Emine A. Vezaj
26.11.2007.islamgjakova.net
